Chia việc nhà công bằng không có nghĩa là mỗi người làm đúng một nửa, mà là tổng phần việc của mỗi người — tính cả thời gian, độ mệt và phần phải nhớ, phải lo — được cả nhà thấy là hợp lý. Cách làm chắc nhất gồm bốn bước: liệt kê hết việc, ước lượng mỗi việc tốn bao nhiêu, chia theo sức và lịch của từng người, rồi hẹn ngày xem lại. Chia một lần rồi để đó là cách nhanh nhất để mọi thứ trượt về như cũ.
Vì sao chia việc nhà hay thành chuyện cãi nhau
Hiếm nhà nào cãi nhau vì một cái chén chưa rửa. Thứ làm người ta bực là cảm giác "chỉ có mình lo". Cảm giác đó thường đến từ ba chỗ:
- Không ai thấy hết danh sách. Người làm nhiều thấy cả trăm việc lặt vặt; người làm ít chỉ thấy vài việc lớn mình đã nhận. Hai người nhìn cùng một căn nhà nhưng thấy hai khối lượng khác nhau.
- Việc được "nhờ" chứ không được "giao". Một người luôn phải nhắc, phải nhờ. Người kia làm khi được nhờ và nghĩ mình đã góp phần. Người nhắc vẫn là người chịu trách nhiệm.
- Chuẩn khác nhau. Người này thấy bàn còn vài món đồ là được, người kia thấy là bừa. Không ai sai, nhưng không thoả thuận thì người khó tính hơn sẽ làm lại, rồi ôm hết.
Hiểu ba chỗ này rồi thì thấy: chia việc nhà là chuyện thoả thuận, không phải chuyện ai giỏi hơn ai. Nhà nào cũng có thể chia khác nhau, miễn là mọi người cùng gật đầu.
Bước 1: Liệt kê hết việc, kể cả việc nhỏ
Ngồi cùng nhau, mỗi người một tờ giấy, ghi mọi việc mình nghĩ ra trong một tuần bình thường. Sau đó gộp lại. Gần như lần nào cũng có chuyện một người ngạc nhiên vì danh sách dài hơn mình tưởng.
Nên chia danh sách theo nhóm cho dễ nhìn:
- Ăn uống: lên thực đơn, đi chợ, nấu, dọn bàn, rửa chén, lau bếp, đổ rác bếp, kiểm tủ lạnh.
- Quần áo: giặt, phơi, rút đồ, gấp, cất, ủi, giặt chăn ga định kỳ.
- Nhà cửa: quét lau, dọn nhà tắm, lau kính, hút bụi, tưới cây, đổ rác, dọn ban công.
- Con cái: đưa đón, chuẩn bị cặp sách, kèm học, tắm, ru ngủ, theo dõi lịch tiêm, họp phụ huynh.
- Giấy tờ và tiền nong: đóng tiền điện nước, internet, phí chung cư, giữ hoá đơn, gia hạn giấy tờ.
- Quan hệ họ hàng: nhớ ngày giỗ, sinh nhật, mua quà, thăm ông bà, trả lời tin nhắn nhóm gia đình.
- Sửa chữa: gọi thợ, thay bóng đèn, theo dõi bảo hành đồ điện.
Hai nhóm cuối là nhóm hay bị bỏ quên khi chia, vì chúng không lặp lại mỗi ngày. Nhưng chúng tốn đầu óc và thường dồn lên một người.
Bước 2: Ước lượng mỗi việc "nặng" bao nhiêu
Hai việc cùng tên có thể khác nhau rất xa. Rửa chén mỗi tối mười lăm phút, nhưng làm bảy ngày. Lau kính một tháng một lần, nhưng mất cả buổi. Nên ghi cạnh mỗi việc ba thứ:
- Tần suất: mỗi ngày, vài lần một tuần, mỗi tuần, mỗi tháng, theo mùa.
- Thời gian mỗi lần: ước chừng, không cần chính xác.
- Độ khó chịu: có việc ngắn mà ai cũng ngại (cọ bồn cầu, đổ rác ướt), có việc dài mà dễ chịu (tưới cây, gấp đồ vừa nghe nhạc).
Nhân tần suất với thời gian là ra số giờ mỗi tuần cho từng việc. Con số chỉ để tham khảo, không phải để tính toán chi li. Mục đích là để cả nhà thấy tận mắt: việc nào ăn nhiều thời gian nhất, và việc nào ăn thời gian vào đúng khung giờ mệt nhất.
Bước 3: Chia theo sức, lịch và sở trường
Công bằng không phải năm mươi – năm mươi. Một người đi làm về lúc tám giờ tối thì không thể nhận nấu cơm tối. Một người làm ca đêm có thể nhận việc ban ngày. Ông bà khoẻ và thích vào bếp thì có thể nhận việc bếp nếu tự nguyện. Trẻ nhỏ nhận việc vừa sức.
Vài nguyên tắc giúp việc chia bền hơn:
- Giao trọn gói, không giao nửa vời. "Phụ trách quần áo" nghĩa là từ để ý giỏ đầy, giặt, phơi, rút, gấp đến cất — không phải "giặt khi được nhắc". Người nhận trọn gói thì người kia khỏi phải nhớ hộ.
- Ưu tiên việc ai làm thấy dễ chịu. Người thích nấu thì nấu, người không ngại rửa thì rửa. Phần việc ai cũng ngán thì xoay vòng.
- Tính cả việc bên ngoài nhà. Người đưa đón con mỗi ngày đã mất một khoảng thời gian đáng kể. Phần đó phải được đặt lên bàn cân.
- Để một ít "việc trống". Đừng xếp kín lịch. Ai đó ốm, đi công tác, con thi cử — cần khoảng trống để không vỡ cả hệ thống.
So sánh các cách chia thường gặp
Không có cách nào hợp mọi nhà. Bảng dưới đây giúp chọn cách khởi đầu, rồi điều chỉnh dần.
| Cách chia | Làm thế nào | Hợp với | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Theo nhóm việc | Mỗi người phụ trách hẳn một mảng: bếp, quần áo, nhà cửa… | Nhà có lịch ổn định, mỗi người có sở trường rõ | Dễ có người ôm mảng nặng; cần cân lại định kỳ |
| Theo ngày | Thứ Hai, Tư, Sáu người này; thứ Ba, Năm, Bảy người kia | Vợ chồng có giờ giấc tương đương | Việc dở dang chuyển ngày dễ bị bỏ quên |
| Xoay vòng | Mỗi tuần đổi việc cho nhau | Nhà có trẻ lớn, muốn ai cũng biết làm mọi việc | Chuẩn làm khác nhau, cần thống nhất "thế nào là xong" |
| Theo khung giờ | Ai rảnh khung nào nhận việc khung đó | Nhà làm ca, giờ giấc lệch nhau | Cần trao đổi lịch hằng tuần |
| Lai | Việc hằng ngày chia theo nhóm, việc ai cũng ngán thì xoay vòng | Phần đông các nhà | Phức tạp hơn một chút lúc đầu |
Bước 4: Thống nhất "thế nào là xong"
Đây là chỗ hay vấp nhất. "Dọn bếp xong" với người này là chén đã rửa; với người kia là chén đã rửa, bếp đã lau, bồn rửa không còn rác, khăn đã giặt. Nên viết ra ngắn gọn cho các việc chính, ví dụ:
- Dọn bếp tối: rửa và úp chén, lau mặt bếp, đổ rác trong bồn rửa, lau bàn ăn.
- Quần áo: giặt xong phơi ngay trong ngày, khô thì rút và gấp trong vòng một ngày.
- Nhà tắm: cọ bồn cầu, lau bồn rửa, cọ sàn, thay khăn, mỗi tuần một lần.
Khi đã thống nhất chuẩn, người làm được quyền chọn cách làm. Đừng can thiệp vào thứ tự gấp áo hay loại khăn lau, miễn kết quả đạt chuẩn chung.
Giữ cho cách chia không trôi về như cũ
Phần đông các nhà chia được vài tuần rồi mọi thứ dần trượt về chỗ cũ. Vài cách giữ:
- Hẹn ngày xem lại. Sau hai tuần, rồi mỗi tháng, ngồi mười lăm phút hỏi: việc nào đang trôi, ai thấy quá tải, cần đổi gì.
- Để danh sách ở chỗ ai cũng thấy. Cánh tủ lạnh, cửa bếp, hoặc ghi chú chung trên điện thoại.
- Không làm hộ trong im lặng. Khi việc của người khác chưa làm, nhắc một lần theo cách đã hẹn. Lặng lẽ làm hộ thì người kia không bao giờ biết việc đó cần mình.
- Đổi khi hoàn cảnh đổi. Có em bé, đổi việc làm, ông bà về ở cùng, con vào lớp một — đều là lúc nên chia lại từ đầu.
Góc nhìn hôm nay: chia việc là chia cả thời gian nghỉ
Một cách nhìn khác giúp nhiều nhà dễ nói chuyện hơn: thay vì đếm việc, hãy đếm thời gian nghỉ. Cuối ngày, mỗi người có bao nhiêu phút được ngồi yên mà không phải lo việc gì? Nếu một người có cả buổi tối, người kia không có phút nào, thì dù danh sách việc trông có vẻ cân, thực tế vẫn lệch.
Muốn đọc thêm, cuốn The Second Shift của nhà xã hội học Arlie Hochschild (1989) là một trong những tài liệu đầu tiên mô tả "ca làm thứ hai" ở nhà của người đi làm. Cuốn Fair Play của Eve Rodsky (2019) đưa ra một cách chia việc theo kiểu "nhận trọn gói từ nghĩ đến làm". Đó là những cách tiếp cận để tham khảo, không phải công thức đúng cho mọi nhà. Nhà mình hợp cách nào thì giữ cách đó.
Câu hỏi thường gặp
Chia việc nhà công bằng có phải là chia đôi không?
Không nhất thiết. Công bằng là khi tổng phần việc của mỗi người, tính cả thời gian, độ mệt và việc phải nhớ, được cả nhà thấy hợp lý. Người đi làm về muộn có thể nhận ít việc tối hơn nhưng nhận nhiều việc cuối tuần hơn.
Bắt đầu chia việc nhà từ đâu?
Bắt đầu bằng việc liệt kê hết việc trong một tuần, kể cả việc nhỏ như nhớ ngày giỗ hay đóng tiền điện. Có danh sách đầy đủ rồi mới chia, nếu không sẽ chỉ chia phần việc mọi người nhìn thấy.
Vì sao chia việc rồi mà một người vẫn thấy mình làm nhiều hơn?
Thường là vì phần lo nghĩ, nhắc nhở và lên kế hoạch vẫn nằm ở một người. Nên giao việc theo kiểu trọn gói, từ để ý đến làm xong, để người nhận việc tự nhớ chứ không đợi được nhắc.
Bao lâu thì nên chia lại việc nhà?
Nên xem lại sau hai tuần đầu, rồi mỗi tháng một lần trong một buổi ngắn. Khi hoàn cảnh thay đổi lớn như có em bé, đổi việc làm hay ông bà về ở cùng thì nên chia lại từ đầu.
Hai người có chuẩn sạch khác nhau thì làm sao?
Cùng viết ra "thế nào là xong" cho vài việc chính, chọn mức cả hai chấp nhận được. Người có chuẩn cao hơn có thể tự làm thêm phần vượt chuẩn chung, nhưng không nên làm lại phần của người kia.
