Sống chung với ông bà, chia việc nhà êm nhất khi dựa trên ba điều: ông bà nhận việc vì muốn chứ không vì "đương nhiên", mỗi thế hệ giữ một mảng rõ ràng để khỏi giẫm chân nhau, và người con ruột là người nói chuyện với bố mẹ mình khi cần điều chỉnh. Nhà ba thế hệ có thêm người, thêm tay, nhưng cũng thêm nhiều thói quen khác nhau; không thoả thuận thì việc nhỏ dễ thành chuyện lớn.
Nhà ba thế hệ: thêm tay nhưng cũng thêm nếp
Ở Việt Nam, ông bà sống cùng con cháu là chuyện quen thuộc, ở quê lẫn thành phố. Có nhà ông bà ở hẳn, có nhà ông bà lên trông cháu một thời gian. Cái lợi rõ ràng: có người đón cháu, có người nấu cơm, nhà có hơi ấm. Nhưng cũng có những chỗ dễ va:
- Hai cách làm khác nhau. Ông bà quen phơi đồ ngoài nắng gắt, con cháu muốn phơi trong bóng râm cho đỡ bạc màu. Bà rửa chén bằng nước nóng, con dùng máy rửa chén. Không ai sai, nhưng mỗi lần va lại thêm một lần khó chịu.
- Ông bà làm quá sức. Nhiều ông bà không muốn ngồi không, ôm hết việc rồi mệt mà không nói.
- Ranh giới mờ. Ai được quyết chuyện con ăn gì, ngủ giờ nào, nhà xếp thế nào? Không nói trước thì sẽ có lúc hai thế hệ nói ngược nhau trước mặt cháu.
- Con dâu, con rể khó mở lời. Muốn góp ý với bố mẹ chồng hay bố mẹ vợ là chuyện tế nhị ở nhiều nhà.
Nguyên tắc 1: hỏi ông bà muốn làm gì, đừng mặc định
Không nên coi ông bà là người giúp việc đương nhiên. Có ông bà thích vào bếp, có ông bà thích chăm cây, có ông bà muốn có thời gian riêng để đi tập dưỡng sinh, sinh hoạt hội người cao tuổi, gặp bạn bè. Một cuộc nói chuyện thẳng thắn ngay từ đầu giúp tránh nhiều hiểu lầm:
- "Bố mẹ muốn nhận việc gì trong nhà?"
- "Việc nào bố mẹ thấy mệt, muốn tụi con làm?"
- "Bố mẹ muốn có những buổi nào trong tuần là thời gian riêng?"
Nhiều ông bà sẽ trả lời "việc gì cũng được". Khi đó, để ý xem ông bà làm việc gì với vẻ vui, việc gì lặng lẽ thở dài, rồi đề nghị cụ thể.
Nguyên tắc 2: mỗi thế hệ giữ một mảng
Hai người cùng nấu trong một căn bếp mà chưa thống nhất thì thường không vui. Cách gọn nhất là chia mảng rõ ràng: người phụ trách mảng nào thì quyết cách làm mảng đó. Ví dụ dưới đây chỉ để hình dung:
| Mảng việc | Ông bà (nếu tự nguyện) | Vợ chồng con | Cháu |
|---|---|---|---|
| Bữa trưa ngày thường | Nấu khi ở nhà | Đi chợ cuối tuần, mua đồ nặng | Bày chén đũa khi ở nhà |
| Bữa tối | Phụ nhặt rau nếu thích | Nấu, rửa chén | Dọn bàn, lau bàn |
| Quần áo | Gấp đồ khi rảnh | Giặt, phơi, giặt chăn ga | Cất đồ của mình |
| Nhà cửa | Quét nhẹ, chăm cây, chăm bàn thờ nếu muốn | Lau nhà, dọn nhà tắm, việc cần leo trèo | Quét phòng mình |
| Đưa đón cháu | Theo sức khoẻ, đã thoả thuận | Phần còn lại, nhất là ngày mưa, đường xa | — |
Một điểm hay bị bỏ qua: việc nặng và việc có rủi ro té ngã — leo thang lau quạt trần, bê thùng nước, lau nhà tắm trơn — nên để người trẻ làm, kể cả khi ông bà nói "để bà làm được". Ngã ở tuổi cao để lại hậu quả nặng hơn nhiều so với người trẻ.
Nguyên tắc 3: con ruột nói chuyện với bố mẹ mình
Đây là nguyên tắc được nhiều gia đình truyền tai nhau. Khi có chuyện cần góp ý với ông bà, người nên mở lời là con ruột của ông bà, không phải con dâu hay con rể. Con ruột hiểu tính bố mẹ, nói thẳng hơn, và bố mẹ cũng dễ nghe hơn. Con dâu, con rể nói cùng một câu dễ bị hiểu là chê bai.
Ngược lại, khi ông bà có điều không vừa ý, nên khuyến khích ông bà nói với con ruột của mình, rồi vợ chồng bàn với nhau. Cách này không giải quyết được mọi chuyện, nhưng giảm đáng kể cảm giác "bị chen vào giữa".
Khi hai thế hệ có hai cách làm
Phân biệt chuyện nguyên tắc và chuyện thói quen
Có những chuyện là nguyên tắc an toàn, cần thống nhất: thuốc cất ở đâu, hoá chất tẩy rửa để ngoài tầm với của cháu, không trộn các loại nước tẩy với nhau, thức ăn để qua đêm thì cho vào tủ lạnh. Có những chuyện chỉ là thói quen: gấp áo kiểu nào, chén úp chiều nào, lau nhà buổi sáng hay buổi chiều. Chuyện nguyên tắc thì nói rõ, giải thích lý do. Chuyện thói quen thì nên để người phụ trách mảng đó quyết.
Thống nhất trước mặt cháu
Nếu ông bà và bố mẹ bất đồng về cách cho cháu làm việc nhà, ví dụ ông bà không muốn cháu rửa chén vì sợ vỡ, thì bàn riêng với nhau. Trước mặt cháu nên nói cùng một giọng. Trẻ nhanh chóng học được cách "chạy sang bà" nếu thấy người lớn nói ngược nhau.
Ông bà làm thay cháu
Nhiều ông bà thương cháu nên làm hết: dọn cặp, xếp đồ, đút cơm. Có thể nói với ông bà rằng cháu cần tập tự làm, và nhờ ông bà vào vai người "khen cháu" thay vì người "làm hộ cháu". Ông bà thường rất vui với vai này.
Giữ sức khoẻ và thời gian riêng cho ông bà
- Để ý dấu hiệu mệt. Ông bà ít khi kêu. Ngủ trưa dài hơn, hay quên, đau lưng nhiều hơn là lúc nên giảm việc.
- Cho ông bà ngày nghỉ. Một hai buổi trong tuần không trông cháu, không nấu ăn — để ông bà đi lễ chùa, gặp bạn, về quê.
- Sắp xếp nhà cho người cao tuổi. Đồ dùng hằng ngày để ở tầm tay, không cần với cao hay cúi thấp. Nhà tắm có thảm chống trơn.
- Đưa ông bà đi khám định kỳ và đừng giao việc nặng khi ông bà đang có bệnh xương khớp, huyết áp mà chưa hỏi ý bác sĩ.
Góc nhìn hôm nay: ở chung là cùng học
Nhà ba thế hệ có những thứ mà nhà hai thế hệ không có: cháu được nghe chuyện ngày xưa, được bà dạy nhặt rau, được ông chỉ cách chăm cây. Nhiều nếp nhà — mời cơm, chào hỏi, lau bàn thờ ngày rằm — được truyền qua những việc nhà rất bình thường như thế. Khi việc nhà được chia rõ ràng, ông bà không bị quá tải, con cháu không thấy bị can thiệp, thì việc nhà trở thành chỗ các thế hệ làm cùng nhau chứ không phải chỗ va chạm.
Câu hỏi thường gặp
Sống chung với ông bà nên chia việc nhà thế nào?
Hỏi ông bà muốn nhận việc gì thay vì mặc định, chia mỗi thế hệ một mảng rõ ràng và để người phụ trách mảng nào quyết cách làm mảng đó. Việc nặng và việc dễ té ngã nên để người trẻ làm.
Con dâu có nên góp ý trực tiếp với mẹ chồng về việc nhà?
Nhiều gia đình thấy êm hơn khi con ruột là người góp ý với bố mẹ mình, vì hiểu tính và nói dễ được nghe hơn. Vợ chồng bàn với nhau trước rồi người con ruột mở lời.
Ông bà làm hết việc thay cháu thì nên nói thế nào?
Nói nhẹ nhàng rằng cháu cần tập tự làm để lớn lên tự lập, và nhờ ông bà vào vai người động viên, khen cháu. Đừng trách ông bà trước mặt cháu.
Ông bà và bố mẹ có cách làm khác nhau thì theo ai?
Chuyện an toàn như cất thuốc, hoá chất, bảo quản thức ăn thì cần thống nhất một cách. Chuyện thói quen như gấp áo, giờ lau nhà thì nên để người phụ trách mảng đó quyết.
Làm sao biết ông bà đang làm việc quá sức?
Để ý những dấu hiệu như hay mệt, ngủ nhiều hơn, kêu đau lưng, hay quên. Khi đó nên giảm việc, cho ông bà ngày nghỉ và đưa đi khám nếu có dấu hiệu bất thường.
