Trẻ mấy tuổi bắt đầu làm việc nhà được và nên bắt đầu thế nào

Trẻ có thể bắt đầu tham gia việc nhà từ khoảng 2–3 tuổi, với những việc rất nhỏ như bỏ đồ bẩn vào giỏ, mang chén nhựa ra bàn, lau chỗ mình làm đổ. Không có một mốc tuổi "đúng" cho mọi trẻ; điều quyết định là việc vừa sức, an toàn, và người lớn chịu khó làm cùng lúc đầu. Bắt đầu sớm và nhẹ nhàng thường dễ hơn nhiều so với đợi con lớn rồi mới giao việc.

Vì sao nên cho trẻ làm việc nhà

Nhiều chuyên gia nhi khoa và giáo dục khuyên cho trẻ tham gia việc nhà phù hợp lứa tuổi, vì những lý do khá thực tế:

• Kỹ năng tự lo. Biết gấp áo, rửa chén, dọn chỗ của mình là những thứ trẻ sẽ cần khi lớn lên, đi học xa, sống một mình.
• Cảm giác mình có ích. Trẻ được giao việc thật — không phải việc "cho có" — hiểu rằng mình là một thành viên góp phần cho cả nhà.
• Vận động tay và tập trung. Rót nước, nhặt rau, gấp khăn đều là những bài tập vận động tinh và sự chú ý rất tự nhiên.
• Hiểu công sức của người khác. Trẻ từng tự lau sàn sẽ ít vô tư đổ nước ra sàn hơn.

Không cần phóng đại lợi ích bằng những con số "thành công" hay "giàu có" mà mạng xã hội hay chia sẻ. Lý do đơn giản nhất là: trẻ sống trong nhà, nên trẻ cũng góp một phần việc nhà.

Trẻ 2–3 tuổi đã làm được gì

Ở tuổi này, trẻ thường thích bắt chước người lớn. Đây là lúc tốt để bắt đầu, vì trẻ chưa coi việc nhà là "việc phải làm" mà coi là được làm giống bố mẹ. Phương pháp Montessori, do bác sĩ, nhà giáo dục người Ý Maria Montessori xây dựng từ đầu thế kỷ 20, gọi nhóm hoạt động này là "thực hành cuộc sống" và coi đó là phần quan trọng của việc học ở tuổi nhỏ.

Một vài việc trẻ 2–3 tuổi thường làm được, khi có người lớn đi cùng:

• Bỏ quần áo bẩn vào giỏ.
• Cất giày dép của mình vào kệ.
• Mang chén nhựa, thìa ra bàn ăn.
• Lau chỗ mình làm đổ nước bằng khăn nhỏ.
• Bỏ rác vào thùng.
• Đưa đồ cho người lớn khi được nhờ ("con lấy giúp mẹ cái khăn").

Bảng tổng quát việc nhà theo tuổi

Bảng dưới đây chỉ là gợi ý tổng quát. Mỗi trẻ phát triển khác nhau; trẻ chưa làm được việc ở cột tuổi của mình không có nghĩa là "chậm". Các bài riêng cho từng lứa tuổi trong danh mục này sẽ đi sâu hơn.

Khi nào sẵn sàng và bắt đầu thế nào

Dấu hiệu trẻ đã sẵn sàng cho một việc

Thay vì nhìn tuổi, hãy nhìn khả năng cụ thể của con:

• Đi vững, cầm nắm chắc: có thể mang đồ nhẹ, không vỡ.
• Hiểu và làm theo lời dặn hai bước: "con lấy khăn rồi lau bàn" — có thể giao việc hai bước.
• Tự bày tỏ muốn giúp: "con làm với", "để con" — đó là lúc tốt nhất để cho trẻ làm, kể cả khi sẽ chậm hơn.
• Biết chờ và tập trung vài phút: có thể giao việc dài hơn một chút.

Bắt đầu thế nào cho thuận

1. Làm cùng con trước. Lần đầu, lần hai, bố mẹ làm và con làm cạnh. Sau đó con làm, bố mẹ đứng cạnh. Cuối cùng con tự làm.
2. Chia việc thành bước nhỏ. "Dọn bàn" quá rộng với trẻ nhỏ. "Mang thìa vào bồn rửa" thì rõ.
3. Chuẩn bị dụng cụ vừa tay. Khăn nhỏ, giỏ thấp, chổi ngắn, móc treo ở tầm với của trẻ. Trẻ làm được dễ hơn khi đồ vật không quá to so với mình.
4. Chấp nhận chậm và chưa hoàn hảo. Khăn gấp lệch, nước còn đọng một chút — không sao. Đừng làm lại trước mặt con.
5. Gắn vào nếp hằng ngày. Việc gắn với một thời điểm cố định — trước bữa ăn bày thìa, sau khi tắm bỏ đồ vào giỏ — dễ thành thói quen hơn việc giao bất chợt.

Khi trẻ có nhu cầu đặc biệt

Trẻ chậm phát triển vận động, trẻ có rối loạn phổ tự kỷ hay tăng động giảm chú ý vẫn có thể tham gia việc nhà, chỉ là cần cách giao khác: việc ngắn hơn, các bước được vẽ thành hình, lặp lại theo một trình tự cố định mỗi ngày. Bố mẹ nên hỏi chuyên viên can thiệp hoặc bác sĩ đang theo dõi con để chọn việc phù hợp; nhiều nơi còn dùng chính việc nhà làm bài tập rèn kỹ năng hằng ngày.

An toàn là trên hết

Việc nhà cho trẻ phải là việc an toàn. Vài nguyên tắc chung:

• Trẻ nhỏ không dùng hoá chất tẩy rửa. Chỉ dùng nước sạch, khăn ẩm. Hoá chất cất trên cao hoặc trong tủ có khoá.
• Không giao việc có dao sắc, nước nóng, bếp đang nóng, ổ điện cho trẻ nhỏ.
• Không để trẻ đứng ghế, leo lên cao để lau dọn.
• Đồ dễ vỡ để người lớn mang; trẻ nhỏ mang đồ nhựa, gỗ.
• Trẻ nhỏ làm việc luôn có người lớn ở gần.

Những điều nên tránh

• Dùng việc nhà để phạt. "Hư thì đi lau nhà" khiến trẻ coi việc nhà là hình phạt và sẽ né nó.
• So sánh với anh chị em hay con nhà khác. Mỗi trẻ một nhịp. So sánh làm trẻ nản hoặc sinh ganh tị.
• Thi đua tính điểm. Ai dọn nhanh hơn, ai được nhiều sao hơn — dễ thành chuyện hơn thua, không còn là chuyện góp sức cho nhà.
• Giao rồi bỏ mặc. Trẻ nhỏ cần người lớn đồng hành lâu hơn ta nghĩ.

Góc nhìn hôm nay: không bao giờ là quá muộn

Nếu con đã 8, 10 tuổi mà chưa làm việc nhà, không sao cả. Bắt đầu bằng một hai việc nhỏ, làm cùng con vài lần, rồi tăng dần. Trẻ lớn học nhanh hơn trẻ nhỏ, chỉ là có thể phản đối nhiều hơn lúc đầu. Nói thẳng với con lý do: "Nhà mình ai cũng góp một phần, từ tuần này con nhận việc đổ rác nhé". Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc tài liệu về giáo dục Montessori phần thực hành cuộc sống, hoặc hỏi giáo viên ở trường của con xem ở lớp con đang tự làm được những việc gì — nhiều khi con làm ở trường nhiều hơn bố mẹ nghĩ.