Giảm bụi mịn trong nhà gồm ba việc: bớt nguồn sinh bụi ngay trong nhà (khói nấu ăn, khói thuốc, khói hương, đốt than), chặn bụi từ ngoài vào vào những ngày không khí xấu, và lọc bụi đang lơ lửng bằng máy lọc có màng HEPA đặt đúng phòng. Cách dọn cũng quan trọng: lau ẩm và hút bụi bằng máy có lọc tốt thay vì quét khô hay phủi bằng chổi lông gà, vì phủi chỉ làm bụi bay lên rồi rơi xuống chỗ khác.
Bụi mịn là gì và vì sao đáng để ý
"Bụi mịn" thường dùng để chỉ PM2.5 — hạt có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn sợi tóc hàng chục lần. Hạt nhỏ như vậy không bị lông mũi giữ lại, đi sâu vào phổi. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp ô nhiễm không khí, trong đó có bụi mịn, vào nhóm nguy cơ sức khoẻ môi trường lớn. Bản hướng dẫn chất lượng không khí WHO cập nhật năm 2021 đưa ra mức khuyến nghị cho PM2.5 là trung bình năm 5 µg/m³ và trung bình 24 giờ 15 µg/m³ — thấp hơn nhiều so với mức đo được ở các đô thị lớn trong nhiều ngày.
Bụi thô (lớn hơn, như bụi đất, xơ vải) thì nhìn thấy trên mặt bàn. Bụi mịn thì không: nhà trông sạch vẫn có thể có nhiều bụi mịn sau một bữa chiên xào hay một lần đốt than.
Người nhạy cảm hơn cả là trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh hô hấp hoặc tim mạch. Ai có triệu chứng hô hấp kéo dài thì cần đi khám, bài này không thay lời khuyên của bác sĩ.
Bụi mịn trong nhà đến từ đâu
| Nguồn | Trong nhà hay ngoài vào | Cách giảm |
|---|---|---|
| Chiên, xào, nướng | Trong nhà | Bật máy hút mùi có ống thoát ra ngoài, mở cửa sổ bếp, đậy nắp |
| Bếp than, than tổ ong | Trong nhà | Không đun trong phòng kín; ưu tiên bếp không đốt nhiên liệu nếu có thể |
| Khói thuốc lá | Trong nhà | Không hút thuốc trong nhà, kể cả ở ban công sát cửa |
| Khói hương, nến, nhang muỗi | Trong nhà | Thắp ít, mở cửa thông gió khi thắp |
| Xe cộ, công trình, đốt rơm rạ | Ngoài vào | Đóng cửa ngày ô nhiễm, giặt rèm, lau bậu cửa |
| Bụi đường bám giày dép | Ngoài vào | Bỏ giày ở cửa, thảm chùi chân |
Điều nhiều người bất ngờ là có những lúc nguồn trong nhà lớn hơn ngoài đường. Một bữa chiên rán trong bếp kín, không hút mùi, có thể đẩy bụi mịn trong nhà lên cao trong vài chục phút.
Thắp hương là nếp quen của nhiều gia đình, theo tục nhiều nơi là hằng ngày hoặc vào rằm, mùng một. Không cần bỏ nếp; chỉ cần mở cửa khi thắp, thắp ít nén hơn, và để bàn thờ ở nơi thông thoáng là đã giảm được đáng kể.
Theo dõi chất lượng không khí bên ngoài
Mở hay đóng cửa nên dựa vào chỉ số chất lượng không khí (AQI), không dựa vào cảm giác "trời trong". Các ứng dụng, trang web đo chất lượng không khí cho biết chỉ số theo giờ ở khu vực mình. Nguyên tắc chung:
- AQI tốt hoặc trung bình: mở cửa cho gió lùa, thay không khí trong nhà.
- AQI kém trở lên: đóng cửa sổ, nhất là phía hướng ra đường lớn; bật máy lọc; hạn chế cho trẻ, người già ra ngoài lâu.
Ở Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc, những tháng mùa đông (khoảng tháng 11 tới tháng 3) thường có nhiều ngày không khí xấu hơn, do thời tiết khô lặng gió giữ bụi lại sát mặt đất. Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị phía Nam cũng có đợt ô nhiễm, thường vào mùa khô. Đây là xu hướng thường thấy, không phải năm nào cũng giống nhau — xem chỉ số thật từng ngày.
Dọn dẹp sao cho không làm bụi bay thêm
- Lau ẩm thay phủi khô. Khăn sợi nhỏ hơi ẩm giữ bụi lại; chổi lông gà và khăn khô đẩy bụi lên không khí.
- Hút bụi bằng máy có lọc tốt. Máy hút có túi lọc kín hoặc lọc HEPA giữ được bụi nhỏ; máy lọc kém thổi một phần bụi mịn ra lại qua cửa xả. Đổ hộp bụi ngoài trời hoặc vào túi rác rồi buộc kín.
- Hút trước, lau sau. Lau ẩm trên sàn còn nhiều bụi thô chỉ làm thành bùn.
- Làm từ trên xuống. Quạt trần, nóc tủ, rèm trước; sàn sau cùng.
- Giặt rèm, thảm, vỏ gối định kỳ, những thứ vải này giữ bụi rồi nhả ra dần.
- Người bị dị ứng hoặc hen nên tránh tự làm phần dọn tung bụi nhiều, hoặc đeo khẩu trang lọc tốt khi làm.
Máy lọc không khí: chọn và đặt thế nào
Lọc gì
Phần quan trọng nhất là màng lọc HEPA thật. Theo chuẩn thường dùng ở Mỹ, màng HEPA phải giữ được ít nhất 99,97% hạt kích thước 0,3 micromet. Nhiều sản phẩm ghi "kiểu HEPA", "giống HEPA" — không phải cùng một chuẩn. Màng than hoạt tính giúp giảm mùi, không thay được HEPA cho bụi mịn.
Cỡ máy
Thông số nên xem là CADR (lưu lượng không khí sạch), thường ghi theo mét khối mỗi giờ. CADR cao hơn thì lọc một phòng nhanh hơn. Nhà sản xuất thường ghi kèm diện tích phòng phù hợp; nên chọn máy có diện tích khuyến nghị lớn hơn phòng thực một chút, vì máy chạy ở mức êm thường yếu hơn mức tối đa.
Đặt ở đâu
- Phòng mà người nhà ở lâu nhất — thường là phòng ngủ. Một máy đủ mạnh cho một phòng tốt hơn một máy yếu cho cả nhà.
- Đóng cửa phòng khi chạy để máy không phải lọc cả căn nhà.
- Không đặt sát tường hay góc bị che, để khoảng trống quanh cửa hút gió.
Tránh
Các máy tạo ozone hoặc quảng cáo "diệt khuẩn bằng ozone" không phù hợp dùng khi có người trong phòng: ozone gây kích ứng đường hô hấp. Nếu máy có chức năng ion hoá, xem kỹ thông tin về lượng ozone sinh ra.
Thay màng lọc
Màng lọc bám đầy bụi thì máy chạy vẫn kêu nhưng lọc kém đi nhiều. Thay theo lịch của nhà sản xuất, ngày ô nhiễm nhiều thì sớm hơn. Ghi ngày thay lên mép màng lọc bằng bút dạ.
Những thói quen nhỏ giảm bụi lâu dài
- Bỏ giày dép ngoài cửa — nếp sẵn có ở nhiều gia đình Việt, rất có ích. Đặt thảm chùi chân cả trong lẫn ngoài.
- Thay áo khoác, mũ bảo hiểm ở khu cửa, không mang vào phòng ngủ.
- Bật hút mùi trước khi bắt đầu nấu và để chạy thêm một lúc sau khi tắt bếp.
- Bớt đồ để bày trên bề mặt: càng nhiều đồ lặt vặt càng nhiều chỗ bám bụi và càng khó lau.
- Cây xanh trong nhà làm phòng dễ chịu, nhưng không đủ để lọc bụi mịn ở mức có ý nghĩa; đừng coi là thay máy lọc hay thông gió.
- Lau quạt, lưới lọc điều hoà đều, vì bụi bám ở đây bị thổi ra lại mỗi khi bật máy.
Góc làm tiếp
Cài một ứng dụng xem chỉ số chất lượng không khí, đặt thông báo cho khu vực nhà mình. Tuần này thử một thay đổi: bật hút mùi từ lúc bắt đầu nấu, hoặc mở cửa khi thắp hương, hoặc chuyển từ phủi bụi sang lau ẩm. Nhà có trẻ nhỏ hoặc người có bệnh hô hấp, ưu tiên lọc không khí phòng ngủ trước. Muốn biết thêm, có thể đọc bản tóm tắt hướng dẫn chất lượng không khí của WHO (2021) trên trang của tổ chức này.
Câu hỏi thường gặp
Bụi mịn PM2.5 là gì?
PM2.5 là các hạt bụi có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn sợi tóc hàng chục lần. Hạt nhỏ như vậy đi sâu vào phổi, nên được theo dõi trong chỉ số chất lượng không khí.
Làm sao giảm bụi mịn trong nhà không cần máy lọc?
Bớt nguồn sinh bụi (bật hút mùi khi nấu, không hút thuốc, không đốt than trong nhà, thắp ít hương), đóng cửa những ngày chỉ số không khí xấu, mở cửa khi không khí tốt, và lau ẩm thay vì phủi khô.
Máy lọc không khí nên đặt ở phòng nào?
Ưu tiên phòng ngủ, nơi cả nhà ở lâu nhất. Đóng cửa phòng khi máy chạy và để khoảng trống quanh máy. Một máy đủ công suất cho một phòng hiệu quả hơn một máy yếu đặt giữa nhà.
Có nên mở cửa sổ khi trời ô nhiễm?
Ngày chỉ số chất lượng không khí kém, nên đóng cửa phía hướng ra đường và bật máy lọc nếu có. Khi chỉ số tốt trở lại, mở cửa cho gió lùa để thay không khí trong nhà.
Cây xanh có lọc được bụi mịn trong nhà không?
Cây làm không gian dễ chịu nhưng không lọc bụi mịn ở mức đáng kể trong điều kiện nhà ở bình thường. Thông gió, giảm nguồn khói và máy lọc có màng HEPA vẫn là cách hiệu quả hơn.
