Đọc sách cả nhà mỗi tuần dễ giữ nhất khi có một giờ cố định (ví dụ tối Chủ nhật, 30–45 phút), một góc đọc có đèn tốt và kệ sách trong tầm tay trẻ, người lớn cũng cầm sách chứ không cầm điện thoại, và một vài hoạt động nhỏ quanh việc đọc như đọc to cho nhau nghe, đi thư viện, đổi sách với nhà khác. Không cần mọi người đọc cùng một cuốn; chỉ cần cùng đọc trong một khoảng thời gian, ở cùng một chỗ.
Vì sao đọc cùng nhau, chứ không chỉ bảo con đọc
Trẻ học thói quen đọc từ việc thấy người lớn đọc nhiều hơn từ lời nhắc "đọc sách đi con". Một đứa trẻ thấy bố mẹ tối nào cũng lướt điện thoại thì khó tin rằng sách là thứ đáng dành thời gian. Ngược lại, một buổi tối cả nhà mỗi người một cuốn, ngồi cùng phòng khách, là một hình ảnh trẻ mang theo lâu.
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) từ năm 2014 đã khuyến nghị các bác sĩ nhi khuyến khích cha mẹ đọc to cho con từ khi con còn rất nhỏ, coi đó là một phần của việc chăm sóc trẻ. Đọc to không chỉ cho trẻ chưa biết chữ: nhiều gia đình vẫn đọc to cho con mười, mười hai tuổi nghe, vì giọng đọc của người thân là thứ trẻ ít khi được nghe đủ.
Ở Việt Nam, ngày 21 tháng 4 hằng năm là Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam. Ngày này được lập năm 2014 với tên Ngày Sách Việt Nam, rồi đổi tên năm 2021. Quanh dịp này nhiều thư viện, nhà sách, trường học có hội sách, đổi sách, là dịp tốt để cả nhà bắt đầu.
Lập giờ đọc chung
- Chọn một khung cố định: tối Chủ nhật sau bữa cơm, hoặc sáng thứ Bảy sau buổi dọn nhà. Ba mươi đến bốn mươi lăm phút là vừa với trẻ tiểu học.
- Cất màn hình: ti vi tắt, điện thoại vào giỏ chung. Người lớn đọc sách giấy hoặc máy đọc sách, không đọc tin trên điện thoại vì dễ trôi sang thứ khác.
- Không ép đọc gì: truyện tranh, sách khoa học, sách nấu ăn, tạp chí, sách ảnh đều được. Mục tiêu là thói quen đọc, không phải danh sách sách "nên đọc".
- Không kiểm tra: không hỏi bài, không bắt tóm tắt, không đếm số trang. Giờ đọc chung là giờ nghỉ, không phải giờ học thêm.
Đọc theo lứa tuổi
| Tuổi | Cách đọc hợp | Gợi ý loại sách |
|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Người lớn đọc, chỉ tranh, gọi tên đồ vật, lặp lại | Sách tranh to, sách vải, sách bìa cứng |
| 3–6 tuổi | Đọc to, hỏi "theo con chuyện sẽ ra sao", cho con lật trang | Truyện tranh ngắn, truyện cổ tích, sách vần điệu, đồng dao |
| 6–9 tuổi | Con đọc một trang, bố mẹ đọc một trang; đọc to vẫn có ích | Truyện thiếu nhi có chương ngắn, sách khoa học bằng tranh |
| 9–12 tuổi | Con tự đọc, bố mẹ đọc cùng cuốn để có chuyện nói | Tiểu thuyết thiếu nhi, sách phiêu lưu, sách về thiên nhiên, lịch sử |
| Tuổi teen | Mỗi người một cuốn, thỉnh thoảng giới thiệu cho nhau | Tuỳ sở thích; tôn trọng lựa chọn của con |
Một vài cuốn nhiều thế hệ người Việt đã đọc và vẫn hợp đọc cùng nhau: Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài (in lần đầu năm 1941), Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi (1957), Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam do Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, các bản dịch Không gia đình của Hector Malot, Hoàng tử bé của Antoine de Saint-Exupéry, Totto-chan bên cửa sổ của Kuroyanagi Tetsuko. Đây chỉ là gợi ý; nhà nào cũng có cuốn riêng của mình.
Đọc to cho nhau nghe
Đọc to là hoạt động đọc mà cả nhà thật sự làm cùng nhau. Vài cách giữ cho nó vui:
- Chọn một cuốn dài đọc theo chương: mỗi tuần một hai chương, cả nhà cùng chờ chương sau.
- Đổi người đọc: bố đọc tuần này, con lớn đọc tuần sau, ông bà đọc truyện cổ tích bằng giọng của ông bà.
- Đọc có giọng nhân vật: trẻ rất thích khi bố mẹ đổi giọng cho từng nhân vật, kể cả đổi không giỏi.
- Dừng lại khi con hỏi: câu hỏi giữa chừng không phải là làm phiền; đó là dấu hiệu con đang nghe.
Cuốn The Read-Aloud Handbook của Jim Trelease (in lần đầu năm 1982) là sách nhiều phụ huynh tham khảo về chuyện đọc to cho con. Không cần đọc hết, nhưng vài chương đầu có nhiều ý dễ làm theo.
Góc đọc và chăm sóc sách: một việc nhà nhỏ
Góc đọc không cần rộng: một ngọn đèn đủ sáng, một tấm nệm hoặc ghế thoải mái, một kệ thấp để trẻ tự lấy và tự cất sách. Đặt sách quay bìa ra ngoài với trẻ nhỏ thì con dễ chọn hơn là chỉ thấy gáy.
Giữ sách cũng là một việc nhà mà trẻ có thể nhận:
- Cất sách về kệ sau khi đọc, không để úp mở trên sàn.
- Bọc bìa sách hay dùng, dán lại trang rách bằng băng dính trong.
- Mùa nồm ẩm ở miền Bắc, mùa mưa ở miền Nam, sách dễ ẩm mốc: để kệ cách tường một chút, không đặt sát cửa sổ hắt mưa, có thể để gói hút ẩm trong tủ kính, lau bụi kệ thường xuyên.
- Mỗi năm một lần, cả nhà lọc sách: cuốn nào con đã lớn hơn, đem tặng hoặc đổi.
Thư viện, đổi sách và tủ sách chung
Không cần mua nhiều sách để đọc nhiều. Thư viện tỉnh, thành phố, thư viện trường, thư viện phường, xã ở nhiều nơi có phòng đọc thiếu nhi và cho mượn sách về nhà. Một buổi sáng cuối tuần đi thư viện, mỗi người chọn một cuốn, là một hoạt động cả nhà vừa nhẹ nhàng vừa thú vị.
Đổi sách với gia đình bạn bè, hàng xóm có con cùng tuổi cũng là cách hay: sách của nhà này thành sách mới của nhà kia. Nhiều chung cư, khu phố có tủ sách chung, ai có sách đọc rồi thì để vào, ai cần thì lấy.
Khi con không thích đọc
Có những trẻ không mê sách, và điều đó không có nghĩa là con kém. Thử tìm cửa vào qua sở thích của con: con thích xe thì sách về xe, thích nấu ăn thì sách về các món ăn các nước, thích bóng đá thì tiểu sử cầu thủ. Truyện tranh cũng là sách. Nghe sách nói khi đi xe cũng là một cách tiếp xúc với câu chuyện.
Nếu con đọc rất chậm, hay nhầm chữ, nhảy dòng, đau mắt khi đọc so với các bạn cùng lớp, nên trao đổi với giáo viên và đưa con đi khám mắt hoặc gặp chuyên gia để tìm hiểu, thay vì ép con đọc nhiều hơn.
Góc nhìn hôm nay
Chọn một khung giờ trong tuần này, dọn một góc đọc, và chọn một cuốn để đọc to theo chương cho cả nhà. Cuối tuần, đi thư viện gần nhà làm thẻ mượn sách. Sau một tháng, hỏi con chương nào trong cuốn đọc to con nhớ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tạo thói quen đọc sách cho cả gia đình?
Chọn một khung giờ cố định mỗi tuần, cất màn hình, mỗi người cầm một cuốn sách và ngồi cùng một chỗ. Người lớn đọc cùng thay vì chỉ bảo con đọc. Không kiểm tra hay bắt tóm tắt.
Có nên đọc to cho trẻ đã biết đọc?
Nên. Đọc to vẫn có ích với trẻ 8–12 tuổi: con được nghe những câu văn khó hơn khả năng tự đọc và có thời gian gần gũi với bố mẹ. Có thể đổi lượt, con đọc một trang, bố mẹ đọc một trang.
Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam là ngày nào?
Là ngày 21 tháng 4 hằng năm. Ngày này được lập năm 2014 với tên Ngày Sách Việt Nam và đổi thành Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam năm 2021.
Trẻ không thích đọc sách thì phải làm sao?
Tìm sách theo sở thích của con, chấp nhận truyện tranh và sách nói, và để con thấy bố mẹ cũng đọc. Nếu con đọc chậm, nhầm chữ hay mỏi mắt nhiều hơn các bạn, nên trao đổi với giáo viên và đưa con đi khám.
Giữ sách không bị ẩm mốc thế nào?
Để kệ cách tường, tránh chỗ hắt mưa, lau bụi thường xuyên và có thể dùng gói hút ẩm trong tủ kính. Mùa nồm ở miền Bắc và mùa mưa ở miền Nam cần để ý hơn.
