Trồng rau ở sân thượng cả nhà cùng làm nên bắt đầu nhỏ: năm bảy thùng hoặc chậu, vài loại rau dễ mọc hợp mùa, đất trộn sẵn tơi xốp, và một lịch chăm sóc chia đều cho mọi người. Trước khi kê thùng, kiểm tra chống thấm và thoát nước của sân thượng, và đừng chất quá nhiều đất ướt lên một chỗ. Sau khoảng một tháng, cả nhà đã có những mớ rau đầu tiên tự tay trồng, và trẻ con có một việc nhà gắn với cây cối, nắng gió.
Trước khi trồng: kiểm tra sân thượng
Đất ướt rất nặng. Một thùng xốp đầy đất đã tưới có thể nặng hơn nhiều so với lúc khô. Vài việc cần làm trước:
- Chống thấm: nếu sân thượng đã có vết thấm xuống trần tầng dưới, sửa chống thấm trước khi trồng. Nước tưới mỗi ngày sẽ làm vết thấm nặng thêm.
- Thoát nước: kiểm tra lỗ thoát nước sàn không bị tắc. Đất, lá rơi vào lỗ thoát là chuyện hay gặp sau vài tháng trồng.
- Tải trọng: đặt thùng sát tường chịu lực, dọc theo dầm, không dồn nhiều thùng lớn vào giữa sàn. Nhà cũ, nhà cơi nới, hay muốn làm bồn trồng xây cố định thì nên hỏi người có chuyên môn về kết cấu.
- Kê thùng: đặt thùng trên gạch, kệ hoặc chân đế, cách mặt sàn một khoảng để nước thoát và sàn không bị đọng ẩm dưới đáy thùng.
Ở chung cư, hỏi ban quản lý trước: nhiều toà nhà không cho đặt chậu ở ban công, lô gia hay sân thượng chung vì lý do an toàn và chống thấm.
Thùng, đất và dụng cụ
Thùng trồng
Thùng xốp là lựa chọn quen thuộc vì nhẹ, giữ ẩm, dễ kiếm. Khoan vài lỗ thoát nước ở đáy hoặc thành thấp. Chậu nhựa, thùng gỗ, bao trồng vải cũng dùng được. Rau ăn lá cần đất sâu khoảng một gang tay trở lên; cây có củ, có quả cần sâu hơn.
Đất
Đất vườn nguyên chất thường bị nén chặt trong thùng. Nhiều người trồng rau sân thượng trộn đất với phân hữu cơ đã hoai mục và một phần vật liệu làm tơi như xơ dừa đã xử lý hoặc trấu hun. Cũng có thể mua đất trồng rau trộn sẵn. Lót một lớp sỏi hay gạch vỡ dưới đáy giúp thoát nước.
Dụng cụ
Bình tưới có vòi sen nhỏ, xẻng con, kéo cắt, găng tay làm vườn. Mua thêm một bộ găng và xẻng cỡ nhỏ cho trẻ: con có đồ của riêng mình thì làm hăng hơn hẳn.
Chọn rau dễ trồng theo mùa và theo vùng
| Loại rau | Vì sao dễ | Ghi chú theo vùng, theo mùa |
|---|---|---|
| Rau muống (trồng cạn) | Mọc nhanh, cắt rồi lại ra | Hợp mùa nóng; miền Bắc trồng từ cuối xuân sang hè |
| Mồng tơi, rau dền | Chịu nóng, ít sâu | Hợp mùa hè cả ba miền |
| Cải ngọt, cải xanh | Thu hoạch sớm, khoảng một tháng rưỡi tuỳ giống | Miền Bắc hợp mùa thu đông; miền Nam trồng quanh năm, mùa mưa cần che |
| Xà lách | Ăn được khi còn non | Không thích nắng gắt, cần chỗ râm buổi trưa |
| Hành lá | Trồng bằng gốc hành, cắt lá dùng dần | Trồng được gần như quanh năm |
| Húng quế, tía tô, rau răm, kinh giới | Cắt ngọn là đâm nhánh mới | Rau răm thích ẩm; tía tô, húng quế thích nắng |
Thời gian thu hoạch trong bảng chỉ là khoảng ước lượng, tuỳ giống, tuỳ thời tiết và cách chăm. Đọc hướng dẫn trên bao hạt giống để biết khoảng cách gieo và thời gian nảy mầm.
Miền Bắc có mùa đông lạnh và mùa nồm ẩm, rau ăn lá vụ đông thường dễ trồng hơn vụ hè. Miền Nam nắng quanh năm nhưng mùa mưa có những trận mưa lớn làm dập lá, nên cần lưới che hoặc mái che tạm. Miền Trung mùa bão cần dời thùng nhẹ vào chỗ kín gió hoặc buộc chặt lại.
Chia việc cho cả nhà
Trồng rau là một việc nhà có rất nhiều phần nhỏ, ai cũng góp được:
| Việc | Hợp với ai |
|---|---|
| Gieo hạt, ấn hạt xuống đất | Trẻ 3–6 tuổi, người lớn chỉ khoảng cách |
| Tưới cây buổi sáng hoặc chiều | Trẻ 5 tuổi trở lên, có bình tưới nhỏ |
| Nhổ cỏ, bắt sâu bằng tay | Trẻ 6 tuổi trở lên, đeo găng |
| Trộn đất, bê thùng, khiêng bao đất | Người lớn |
| Ghi nhật ký vườn: ngày gieo, ngày nảy mầm, ngày thu hoạch | Trẻ 8 tuổi trở lên |
| Cắt rau, rửa sạch dụng cụ, quét sân thượng | Trẻ lớn và người lớn |
| Ủ phân từ vỏ rau củ | Người lớn, trẻ lớn phụ |
Một lịch tưới đơn giản treo ở cửa sân thượng: mỗi ngày một người, đổi lượt theo tuần. Ông bà thường là người có kinh nghiệm trồng rau nhất nhà, mời ông bà làm người hướng dẫn chứ không chỉ là người tưới hộ khi con cháu quên.
Chăm sóc và những lỗi hay gặp
- Tưới quá nhiều: rau ăn lá cần ẩm nhưng không úng. Thọc ngón tay xuống đất một đốt, thấy khô mới tưới.
- Tưới giữa trưa: nước bốc hơi nhanh, lá dễ cháy. Tưới sáng sớm hoặc chiều mát.
- Gieo dày: rau mọc chen nhau, còi cọc. Tỉa bớt cây con, cây tỉa ăn được luôn.
- Sâu ăn lá: bắt bằng tay vào sáng sớm, ngắt bỏ lá bị nặng. Tránh dùng thuốc trừ sâu hoá học cho rau trồng để ăn tại nhà, nhất là khi trẻ cùng làm vườn.
- Đất bạc màu sau vài vụ: bổ sung phân hữu cơ hoai trước mỗi vụ mới.
An toàn trên sân thượng
Sân thượng có những rủi ro riêng mà việc làm vườn có thể làm tăng thêm:
- Nước đọng: đĩa lót chậu, thùng chứa nước, vỏ chai bỏ quên là chỗ muỗi đẻ trứng, trong đó có muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết. Đổ nước đọng ít nhất mỗi tuần, đậy kín thùng chứa nước.
- Lan can: không kê thùng, ghế, bậc cạnh lan can để trẻ không trèo lên được. Trẻ nhỏ không lên sân thượng một mình.
- Bê vác: bao đất, thùng đất ướt nặng. Khuỵu gối, giữ lưng thẳng khi bê, chia nhỏ ra để bê, hoặc hai người cùng khiêng.
- Nắng nóng: làm vườn vào sáng sớm hoặc chiều muộn, đội mũ, uống nước.
- Trơn trượt: rêu mọc dưới đáy thùng, quanh chỗ tưới. Cọ rêu định kỳ.
Ủ phân từ vỏ rau củ
Vỏ rau củ, bã chè, vỏ trứng đập nhỏ là nguồn phân hữu cơ cho vườn sân thượng. Cách đơn giản là dùng một thùng có nắp, khoan lỗ thoáng khí, xếp lớp rác bếp xen với lớp lá khô hoặc mùn cưa, giữ ẩm vừa phải, thỉnh thoảng đảo. Tránh cho thịt cá, dầu mỡ, đồ ăn chín vào vì dễ bốc mùi và thu hút ruồi chuột. Thời gian ủ tuỳ thời tiết, thường vài tháng mới hoai. Đây là việc người lớn làm chính, trẻ lớn phụ, và là cách cả nhà nhìn thấy rác bếp quay lại thành đất trồng.
Góc nhìn hôm nay
Cuối tuần này, bắt đầu với ba thùng: một thùng hành lá trồng từ gốc hành, một thùng rau ăn lá hợp mùa, một thùng rau thơm. Để trẻ gieo hạt và tự đặt tên cho thùng của mình. Mở một cuốn sổ nhỏ ghi ngày gieo. Khi mớ rau đầu tiên được cắt, cả nhà cùng rửa, cùng nhặt, rồi thấy nó lên mâm cơm tối.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể hỏi các trạm khuyến nông địa phương, tham gia các nhóm trồng rau sân thượng ở thành phố mình, hoặc đọc hướng dẫn trên bao hạt giống của từng loại.
Câu hỏi thường gặp
Trồng rau sân thượng cần chuẩn bị gì?
Kiểm tra chống thấm và lỗ thoát nước của sân thượng, chuẩn bị thùng có lỗ thoát nước, đất trộn tơi xốp với phân hữu cơ hoai, hạt giống hợp mùa và dụng cụ cơ bản như bình tưới, xẻng con, găng tay.
Rau gì dễ trồng nhất trên sân thượng?
Hành lá, rau muống trồng cạn, mồng tơi, rau dền, cải ngọt và các loại rau thơm như húng quế, tía tô là những loại dễ trồng. Nên chọn theo mùa và theo vùng: rau chịu nóng cho mùa hè, cải cho mùa mát.
Trồng rau sân thượng có làm thấm trần nhà không?
Có thể, nếu sân thượng chưa chống thấm tốt hoặc thùng đặt sát sàn làm đọng nước. Nên sửa chống thấm trước, kê thùng lên cao và giữ lỗ thoát nước sàn luôn thông.
Trẻ có thể giúp gì khi trồng rau?
Trẻ nhỏ gieo hạt và tưới cây; trẻ 6 tuổi trở lên nhổ cỏ, bắt sâu bằng tay khi đeo găng; trẻ lớn ghi nhật ký vườn và phụ cắt rau. Việc bê vác đất nặng để người lớn làm.
Làm sao tránh muỗi khi trồng rau trên sân thượng?
Đổ nước đọng trong đĩa lót chậu và các vật chứa ít nhất mỗi tuần, đậy kín thùng chứa nước, dọn vỏ chai lọ bỏ quên. Đây là chỗ muỗi truyền sốt xuất huyết hay đẻ trứng.
