Với tuổi teen, việc nhà hiệu quả nhất khi bố mẹ giao trọn một mảng kèm quyền tự quyết cách làm và thời điểm làm, thay vì giao từng việc lẻ rồi nhắc từng lần. Con 13–17 tuổi muốn được đối xử như người lớn; giao quyền đi kèm trách nhiệm, thoả thuận rõ "thế nào là xong" và hạn chót, rồi để con tự lo, là cách giữ được cả việc lẫn quan hệ trong nhà.
Vì sao việc nhà tuổi teen hay thành chuyện căng
Bố mẹ thường thấy: con lớn rồi mà vẫn để phòng bừa, ăn xong bỏ chén đó, nhắc ba lần mới làm. Con thì thấy: mình bận học, bị nhắc liên tục, bị giao việc mà không được hỏi ý. Hai cách nhìn này va nhau mỗi ngày.
Ở tuổi dậy thì, nhu cầu được tự quyết của trẻ tăng rõ. Lý thuyết tự quyết (self-determination theory) của hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan cho rằng con người làm việc bền bỉ hơn khi có ba thứ: được tự chủ, thấy mình làm được, và thấy gắn bó với người xung quanh. Áp vào việc nhà: một thiếu niên được chọn cách làm, được giao việc vừa với khả năng, và thấy việc mình làm có ý nghĩa với cả nhà sẽ hợp tác hơn nhiều so với khi chỉ nhận lệnh.
Giao trọn một mảng thay vì nhờ từng việc
Thay vì "con rửa chén giúp mẹ", hãy giao "con phụ trách bữa tối thứ Năm", "con phụ trách quần áo của con và của em", "con phụ trách nhà tắm tầng trên". Trọn mảng nghĩa là con tự để ý khi nào cần làm, tự làm, tự kiểm. Một vài mảng hợp với tuổi teen:
| Mảng | Bao gồm | Kỹ năng con có được |
|---|---|---|
| Quần áo của mình | Giặt, phơi, gấp, cất, để ý đồ cần sửa, cần thay | Tự lo khi ở ký túc xá, ở trọ |
| Một bữa tối mỗi tuần | Chọn món, lên danh sách, đi chợ, nấu, dọn | Lên kế hoạch, tính toán, nấu những món cơ bản |
| Phòng và giường của mình | Giữ gọn theo chuẩn tối thiểu, thay ga gối | Tự quản không gian riêng |
| Một khu vực chung | Nhà tắm, ban công, phòng khách — làm theo lịch tuần | Trách nhiệm với không gian chung |
| Rác và tái chế | Đổ rác, phân loại, mang đồ tái chế đi | Thói quen bền vững |
| Một việc "của người lớn" | Theo dõi đồ dùng trong nhà sắp hết, đặt lịch gọi thợ cùng bố mẹ | Quản lý việc nhà thật sự |
Không cần giao tất cả. Hai, ba mảng là vừa, tuỳ lịch học của con.
Thoả thuận rõ ba điều
- Thế nào là xong. "Phòng gọn" với bố mẹ và với con có thể khác nhau rất xa. Thống nhất chuẩn tối thiểu: không có thức ăn trong phòng, đồ bẩn vào giỏ, lối đi không vướng. Phần còn lại là không gian riêng của con.
- Hạn chót. "Trong tuần" hay "trước tối Chủ nhật" thay vì "ngay bây giờ". Con được chọn lúc làm.
- Khi không làm thì sao. Nên là hệ quả tự nhiên, không phải hình phạt (xem phần dưới).
Ghi thoả thuận ra giấy hoặc tin nhắn, để cả hai cùng nhớ. Hẹn xem lại sau một tháng.
Hệ quả tự nhiên, không phạt bằng việc nhà
Dùng việc nhà để phạt ("cãi thì đi rửa toilet một tuần") khiến việc nhà trở thành điều tồi tệ trong mắt con. Thay vào đó, để con trải qua hệ quả tự nhiên của việc mình không làm:
- Không giặt đồ thì không có áo sạch để mặc đi chơi cuối tuần — bố mẹ không giặt hộ.
- Không đi chợ cho bữa tối mình phụ trách thì cả nhà ăn bữa đơn giản hơn, và con cùng giải thích với mọi người.
- Đồ để ở khu vực chung bị gom vào một giỏ, con tự đi tìm.
Hệ quả tự nhiên chỉ dùng khi an toàn và không làm con mất mặt trước người ngoài. Điều quan trọng là bố mẹ không cứu, không làm hộ, cũng không chì chiết thêm.
Phòng riêng và mùa thi
Tôn trọng phòng riêng
Phòng hay góc riêng là chỗ đầu tiên con thực hành tự quản. Vài nguyên tắc nhiều nhà thấy hợp lý:
- Gõ cửa trước khi vào.
- Không tự ý dọn, vứt đồ của con. Nếu phòng vượt quá chuẩn tối thiểu (có mùi, có côn trùng, đồ ăn để lâu), nói với con và cho hạn dọn.
- Chấp nhận phòng con không gọn như phòng bố mẹ. Đó là không gian của con.
Mùa thi và việc nhà
Năm lớp 9 thi vào lớp 10, năm lớp 12 thi tốt nghiệp là những giai đoạn áp lực. Nhiều nhà miễn hết việc nhà cho con. Một cách khác cân bằng hơn:
- Giảm việc chung, nhưng giữ việc tự lo cơ bản (đồ của mình, chén của mình).
- Thoả thuận trước: sau kỳ thi, con nhận lại mảng cũ.
- Giữ một việc ngắn mỗi ngày như nghỉ giữa giờ học: phơi đồ, đổ rác. Việc tay chân ngắn giúp đầu óc nghỉ.
Nói chuyện và lắng nghe con
Nói chuyện với teen về việc nhà
- Hỏi ý trước khi giao. "Con muốn nhận bữa tối thứ mấy?" thay vì "từ mai con nấu thứ Năm".
- Nói một lần, rõ ràng. Nhắc nhiều lần làm con phản ứng. Đã thoả thuận thì tin con.
- Không so sánh. "Con nhà người ta" hay "hồi bằng tuổi con mẹ đã…" chỉ làm con khó chịu.
- Ghi nhận trách nhiệm, không chỉ kết quả. "Tuần này con lo bữa tối thứ Năm mà không ai phải nhắc, bố mẹ thấy yên tâm lắm."
- Bố mẹ cũng giữ phần mình. Teen rất nhạy với sự không công bằng. Bố mẹ yêu cầu con dọn phòng mà bàn làm việc của mình bừa bộn thì khó thuyết phục.
Cho con góp tiếng vào việc chung của nhà
Giao quyền không chỉ là để con tự quyết phần việc của mình, mà còn là mời con góp ý vào chuyện chung. Thiếu niên thường có những ý tưởng thực tế mà người lớn không nghĩ tới: sắp lại góc giày dép cho đỡ vướng, đặt nhắc lịch chung trên điện thoại, đổi giờ cả nhà dọn dẹp cho hợp lịch học thêm. Khi ý kiến của con được nghe và được làm thử, con thấy mình là người cùng lo cho nhà, chứ không chỉ là người nhận việc.
Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị cho ngày con rời nhà
Vài năm nữa con sẽ đi học xa, ở ký túc xá, ở trọ, đi làm. Những gì con làm được ở nhà trong tuổi teen chính là những gì con mang theo. Mỗi mảng việc giao hôm nay nên được nhìn như một bước chuẩn bị: con tự giặt đồ, tự đi chợ, tự nấu vài món, tự giữ phòng gọn. Bố mẹ có thể cùng con liệt kê những việc người sống tự lập cần biết, đánh dấu những việc con đã làm được, và những việc cần tập trong năm tới.
Câu hỏi thường gặp
Con tuổi teen không chịu làm việc nhà thì làm sao?
Thử giao trọn một mảng kèm quyền tự chọn cách làm và thời điểm làm, thay vì nhờ từng việc rồi nhắc liên tục. Thoả thuận rõ thế nào là xong, hạn chót, và để con trải qua hệ quả tự nhiên khi không làm.
Trẻ 15 tuổi nên làm những việc nhà gì?
Trẻ 15 tuổi có thể tự lo hết quần áo của mình, giữ phòng gọn, phụ trách một bữa tối mỗi tuần từ đi chợ đến dọn dẹp, và nhận một khu vực chung như nhà tắm theo lịch tuần.
Có nên dọn phòng hộ con tuổi teen?
Không nên tự ý dọn hay vứt đồ của con. Thống nhất chuẩn tối thiểu như không để thức ăn, đồ bẩn vào giỏ; phần còn lại là không gian riêng của con. Nếu vượt chuẩn, nói với con và cho hạn tự dọn.
Mùa thi có nên miễn hết việc nhà cho con?
Có thể giảm việc chung nhưng nên giữ những việc tự lo cơ bản. Một việc tay chân ngắn mỗi ngày còn giúp con nghỉ đầu óc. Thoả thuận trước rằng sau kỳ thi con nhận lại phần việc cũ.
Hệ quả tự nhiên khác hình phạt thế nào?
Hệ quả tự nhiên là điều xảy ra một cách tự nhiên khi không làm việc, như không giặt đồ thì không có áo sạch. Hình phạt là điều bố mẹ áp thêm vào, như bắt làm thêm việc nhà. Hệ quả tự nhiên giúp con hiểu trách nhiệm mà không biến việc nhà thành điều đáng sợ.
