Không có việc nhà nào tự bản thân nó là "của đàn ông" hay "của đàn bà". Việc nấu ăn, giặt giũ, sửa bóng đèn hay bê bình nước đều là kỹ năng học được, ai làm cũng được nếu có sức và được tập. Cách chia theo giới ra đời từ nếp sống cũ và vẫn hợp với một số nhà, nhưng khi nó khiến một người quá tải hoặc khiến con cái lớn lên thiếu kỹ năng, thì đáng để cả nhà ngồi lại bàn.
Định kiến về việc nhà đến từ đâu
Ở xã hội nông nghiệp ngày trước, việc trong và ngoài nhà gắn với sức vóc và với nếp phân công lâu đời: việc đồng áng nặng, việc đi xa thường do đàn ông; việc bếp núc, con cái, chợ búa thường do phụ nữ. Nho giáo, ảnh hưởng mạnh ở Việt Nam qua nhiều thế kỷ, đề cao "công, dung, ngôn, hạnh" cho người phụ nữ, trong đó "công" là sự khéo léo trong nữ công gia chánh. Những câu như "đàn ông xây nhà, đàn bà xây tổ ấm" vẫn được nhắc đến hôm nay.
Nếp đó có lý do của thời nó. Nhưng hoàn cảnh đã khác nhiều:
- Ở thành phố, rất nhiều gia đình có cả hai vợ chồng đi làm.
- Máy móc gia đình — máy giặt, nồi cơm điện, máy hút bụi — khiến nhiều việc không còn cần sức vóc.
- Nhiều việc ngày xưa coi là "việc đàn ông" như gọi thợ, sửa điện nhỏ, nay chỉ là một cuộc gọi hay vài thao tác ai cũng học được.
Về mặt pháp luật, Luật Bình đẳng giới năm 2006 của Việt Nam có quy định về bình đẳng giới trong gia đình, trong đó có trách nhiệm của các thành viên nam và nữ cùng chia sẻ công việc gia đình.
Định kiến và thực tế: đặt cạnh nhau
| Định kiến hay nghe | Thực tế |
|---|---|
| Đàn ông không biết nấu ăn | Nấu ăn là kỹ năng học được. Nhiều đầu bếp chuyên nghiệp là nam; ai không biết nấu chỉ là chưa được tập. |
| Phụ nữ "tự nhiên" giỏi việc nhà hơn | Người làm nhiều thì làm thạo hơn. Ở nhiều nhà, con gái được giao việc nhà sớm hơn con trai, nên lớn lên thạo hơn — đó là kết quả của tập luyện, không phải bẩm sinh. |
| Sửa chữa, điện nước là việc đàn ông | Thay bóng đèn, thông bồn rửa, siết ốc lỏng là việc ai cũng làm được. Việc điện nước phức tạp thì nên gọi thợ, bất kể giới. |
| Đàn ông làm việc nhà là "giúp vợ" | Việc nhà là việc chung của những người sống trong nhà. "Giúp" ngầm hiểu việc đó vốn thuộc về người kia. |
| Con trai không cần học việc nhà | Con trai rồi cũng sẽ sống một mình, đi học xa, lập gia đình. Thiếu kỹ năng tự lo là thiệt thòi cho chính các con. |
Những việc thật sự nên tính đến sức vóc
Viết trung tính không có nghĩa là bỏ qua khác biệt thật. Có những việc nên chia theo sức khoẻ và thể trạng của từng người, chứ không theo giới:
- Bê vác nặng: bình nước lớn, bao gạo, đồ đạc khi chuyển nhà. Người khoẻ hơn trong nhà nhận, hoặc hai người cùng làm.
- Leo cao: lau quạt trần, thay bóng đèn trên cao. Người không sợ độ cao, không có bệnh huyết áp hay chóng mặt nhận.
- Thời kỳ đặc biệt: người đang mang thai, mới sinh, có bệnh xương khớp nên được miễn việc nặng.
Chia theo sức là hợp lý. Điều cần tránh là dùng sức vóc làm lý do cho cả những việc không cần sức — rửa chén, gấp đồ, nhớ lịch tiêm cho con.
Khi nhà mình vẫn chia theo nếp cũ
Có những nhà chia việc theo kiểu truyền thống và cả hai đều thấy ổn: một người lo bếp núc, một người lo sửa chữa và việc bên ngoài. Nếu cả hai thật sự đồng ý và phần việc cân bằng thì không có gì phải thay đổi. Bài viết này không phán xét cách chia của nhà nào.
Vấn đề chỉ xuất hiện khi:
- Một người làm cả việc ngoài lẫn việc trong mà người kia không nhận thấy.
- Cách chia khiến một người không có thời gian nghỉ.
- Con cái lớn lên chỉ biết một nửa kỹ năng sống.
- Người được miễn việc vì giới tính không biết tự lo khi người kia ốm hay đi vắng.
Thay đổi mà không thành chuyện ai thắng ai
- Nói về việc, không nói về giới. "Mình chia lại việc bếp nhé" dễ nghe hơn "đàn ông thời nay ai cũng nấu".
- Cho thời gian học. Người chưa quen việc nào thì làm chậm và chưa đạt lúc đầu. Đừng chê ngay rồi lấy lại việc.
- Bắt đầu từ việc dễ. Người chưa từng nấu có thể bắt đầu bằng phần nấu cơm, luộc rau, rửa chén. Người chưa từng sửa gì có thể bắt đầu bằng thay bóng đèn ở tầm thấp.
- Chú ý lời nói của họ hàng. Những câu như "để thằng ấy rửa chén à" hay "con gái mà không biết nấu" có thể làm người đang tập ngại. Vợ chồng nên đứng về phía nhau, nói nhẹ nhàng với người lớn.
Định kiến cũng làm khó người đàn ông
Định kiến về việc nhà không chỉ dồn việc lên phụ nữ. Nó cũng làm khó những người đàn ông muốn làm việc nhà: bị trêu là "sợ vợ", bị họ hàng nhắc khéo, hoặc bị coi là vụng về nên không được giao việc. Có người bố đưa con đi khám thì nhân viên quay sang hỏi "mẹ cháu đâu". Nhận ra điều này giúp cả hai vợ chồng thấy chia lại việc nhà không phải là chuyện một bên được, một bên mất, mà là gỡ cho cả hai khỏi những vai bị gán sẵn.
Con cái học từ những gì thấy trong nhà
Trẻ học về vai trò giới phần nhiều qua quan sát. Một đứa trẻ thấy bố nấu cơm, mẹ thay bóng đèn, cả hai cùng gấp quần áo sẽ hiểu rằng việc nhà không có giới. Ngược lại, trẻ thấy chỉ một người làm, người kia ngồi chờ cơm, sẽ mang hình ảnh đó vào gia đình của mình sau này.
Lời nói cũng quan trọng. Câu "con trai ai lại đi rửa chén" hay "con gái phải biết nấu ăn để sau này lấy chồng" gieo vào đầu trẻ một danh sách việc theo giới. Thay vào đó, giao việc cho con theo tuổi và theo sức, như nhau cho con trai và con gái.
Góc nhìn hôm nay: kỹ năng sống không có giới
Một người lớn tự lập cần biết nấu bữa đơn giản, giặt quần áo, giữ chỗ ở sạch sẽ, sửa chữa nhỏ và biết khi nào cần gọi thợ. Những kỹ năng đó cần cho mọi người, dù sống một mình, sống cùng người khác hay chăm sóc người thân. Nhìn việc nhà như kỹ năng sống thay vì như "phận sự" của một giới giúp cả nhà dễ chia việc hơn, và giúp con cái lớn lên đủ đầy hơn.
Câu hỏi thường gặp
Việc nhà có phải là việc của phụ nữ?
Không. Việc nhà là việc chung của mọi người sống trong nhà. Cách chia theo giới đến từ nếp sống cũ; ngày nay khi nhiều nhà có cả vợ chồng đi làm, việc nhà nên chia theo thời gian, sức khoẻ và thoả thuận của mỗi nhà.
Đàn ông làm việc nhà có phải là "giúp vợ"?
Nói "giúp" ngầm hiểu việc đó vốn thuộc về người vợ. Khi coi việc nhà là việc chung, mỗi người đơn giản là làm phần việc của mình.
Việc nào nên chia theo sức khoẻ thay vì theo giới?
Những việc bê vác nặng, leo cao, hoặc việc trong thời kỳ đặc biệt như mang thai, mới sinh, có bệnh xương khớp. Chia theo sức là hợp lý, nhưng không nên dùng sức vóc làm lý do cho những việc không cần sức.
Pháp luật Việt Nam có nói gì về chia sẻ việc nhà?
Luật Bình đẳng giới năm 2006 có quy định về bình đẳng giới trong gia đình, trong đó các thành viên nam và nữ có trách nhiệm cùng chia sẻ công việc gia đình. Cách chia cụ thể là chuyện thoả thuận của mỗi nhà.
Làm sao thay đổi cách chia việc theo giới trong nhà?
Nói về việc chứ không nói về giới, bắt đầu từ việc dễ, cho người mới tập thời gian học và không chê ngay. Vợ chồng nên đứng về phía nhau khi họ hàng có lời bình phẩm.
