Có nên trả tiền tiêu vặt cho con khi làm việc nhà không có một câu trả lời đúng cho mọi nhà, nhưng nhiều chuyên gia giáo dục khuyên tách hai chuyện: việc nhà hằng ngày là phần góp sức của mọi thành viên, không trả tiền; tiền tiêu vặt là công cụ để con tập quản lý tiền, cho theo định kỳ. Nếu muốn gắn tiền với việc, chỉ nên gắn với những việc "làm thêm" ngoài phần việc thường ngày. Cách này giúp con không mặc cả "làm thì được bao nhiêu" cho mỗi lần rửa chén.
Ba cách mà các gia đình hay chọn
Phần lớn các nhà rơi vào một trong ba mô hình. Mỗi mô hình có lý lẽ riêng:
| Mô hình | Cách làm | Điểm mạnh | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Tách rời | Tiền tiêu vặt cho định kỳ theo tuổi, việc nhà làm vì là thành viên | Việc nhà không thành giao dịch; con tập quản lý tiền đều đặn | Cần cách khác để giữ con tự giác với việc nhà |
| Gắn hoàn toàn | Mỗi việc một mức tiền, làm bao nhiêu nhận bấy nhiêu | Con thấy rõ công sức đổi ra tiền | Con có thể từ chối việc khi không cần tiền; dễ mặc cả từng việc |
| Lai | Việc thường ngày không trả tiền; việc làm thêm, việc lớn thì có trả | Giữ được cả tinh thần thành viên lẫn bài học công sức | Cần định nghĩa rõ đâu là việc thường ngày, đâu là việc làm thêm |
Vì sao nhiều người khuyên không trả tiền cho việc thường ngày
Lý lẽ phổ biến nhất: bố mẹ không được trả tiền khi nấu cơm cho cả nhà; mọi người trong nhà làm việc nhà vì cùng sống ở đó. Khi gắn tiền vào từng việc, trẻ có thể hiểu việc nhà là một "công việc làm thuê", và có những lúc trẻ sẽ nói "con không cần tiền, nên con không làm".
Tác giả Alfie Kohn, trong cuốn Punished by Rewards (1993), là một trong những người phê phán mạnh việc dùng phần thưởng để điều khiển hành vi trẻ em; theo ông, phần thưởng có thể làm giảm động lực tự thân. Đây là một quan điểm có ảnh hưởng nhưng cũng có người phản biện. Bố mẹ có thể tham khảo để tự cân nhắc, không cần coi là chân lý.
Vì sao có nhà vẫn chọn trả tiền
Cũng có những lý do hợp lý để gắn tiền với việc:
- Trẻ lớn cần hiểu tiền đến từ công sức. Một thiếu niên được trả cho việc rửa xe, sơn lại hàng rào, sắp xếp kho sẽ hiểu giá trị của đồng tiền rõ hơn.
- Có việc thật sự là "làm thêm". Những việc lớn, ít khi làm, vượt quá phần thường ngày — dọn kho, giúp bố mẹ tổng vệ sinh trước Tết — có thể coi như việc làm thêm.
- Chuẩn bị cho việc đi làm thêm sau này. Trẻ tập thoả thuận việc, hoàn thành đúng hẹn, nhận tiền công.
Vì vậy mô hình lai được nhiều nhà chọn: phần việc thành viên không trả tiền, phần việc thêm có trả.
Định nghĩa rõ: việc thành viên và việc làm thêm
Nếu chọn mô hình lai, nên cùng con viết ra hai danh sách:
Việc thành viên (không trả tiền)
- Lo đồ của mình: cất đồ, gấp quần áo, dọn giường, soạn cặp.
- Phần việc chung hằng ngày đã giao: bày chén, rửa chén, đổ rác, lau bàn.
- Giúp đỡ khi trong nhà có người ốm, có việc gấp.
Việc làm thêm (có thể trả, tuỳ nhà)
- Dọn và sắp xếp lại kho, gác xép, ban công.
- Rửa xe đạp, xe máy của cả nhà (với trẻ đủ lớn, có hướng dẫn).
- Giúp phân loại đồ cũ để quyên góp hoặc bán lại.
- Những việc lớn trong đợt tổng vệ sinh.
Nguyên tắc: việc làm thêm chỉ được nhận khi việc thành viên đã làm. Không thể bỏ rửa chén để đi rửa xe lấy tiền.
Tiền tiêu vặt là để tập dùng tiền
Dù chọn mô hình nào, mục đích chính của tiền tiêu vặt là để con tập quản lý tiền. Vài cách nhiều nhà áp dụng:
- Cho định kỳ, đúng hẹn: mỗi tuần hoặc mỗi tháng tuỳ tuổi. Trẻ nhỏ cho theo tuần, trẻ lớn theo tháng để tập tính dài hơn.
- Chia ba phần: tiêu, để dành, cho đi (ủng hộ, mua quà). Trẻ nhỏ có thể dùng ba hộp hoặc ba phong bì.
- Để con tự quyết và tự chịu. Con tiêu hết sớm thì chờ kỳ sau, bố mẹ không cho thêm. Một lần tiêu sai lúc mười tuổi là bài học rẻ hơn nhiều so với lúc hai mươi tuổi.
- Mức tiền: tuỳ điều kiện từng nhà và những khoản con phải tự lo. Bài viết này không đưa con số, vì mỗi nhà, mỗi nơi rất khác nhau.
Những điều cần tránh và cần thống nhất
Không dùng tiền để phạt hay để thưởng thi đua
- Không trừ tiền tiêu vặt vì lỗi không liên quan (cãi lời, điểm kém). Tiền tiêu vặt sẽ thành công cụ kiểm soát, không còn là công cụ học.
- Không thưởng tiền cho con làm nhiều hơn anh chị em. Thi đua tiền bạc giữa các con dễ gây ganh tị.
- Không thưởng tiền cho điểm số qua việc nhà. Giữ mọi thứ tách bạch: việc nhà là việc nhà, học là học.
Bố mẹ nên thống nhất trước khi nói với con
Chuyện tiền tiêu vặt dễ lệch khi bố một kiểu, mẹ một kiểu, ông bà lại cho thêm theo ý mình. Trước khi đặt ra quy tắc với con, bố mẹ nên thống nhất mô hình, mức cho, ngày cho và những khoản con phải tự lo. Nếu ông bà hay cho tiền cháu, nói chuyện nhẹ nhàng để khoản đó được cho vào hộp để dành hoặc dùng vào việc có kế hoạch, thay vì trở thành nguồn "cứu" mỗi khi con tiêu hết sớm.
Theo từng lứa tuổi
- Dưới 6 tuổi: trẻ chưa hiểu nhiều về tiền. Có thể chơi đếm xu, cùng đi chợ trả tiền, chưa cần tiền tiêu vặt.
- 6–9 tuổi: bắt đầu với khoản nhỏ theo tuần, chia hộp tiêu – để dành – cho đi.
- 10–12 tuổi: tăng khoản, giao con tự lo vài thứ nhỏ (đồ dùng học tập lặt vặt, quà sinh nhật bạn).
- Tuổi teen: cho theo tháng, giao con tự lo một số khoản (ăn vặt, đi chơi), có thể có việc làm thêm có trả tiền.
Góc nhìn hôm nay: hai bài học khác nhau
Việc nhà dạy con rằng mình là một phần của gia đình và có trách nhiệm với nơi mình sống. Tiền tiêu vặt dạy con cách dùng tiền. Hai bài học đều quan trọng, và thường dạy tốt nhất khi không trộn lẫn. Nhà nào đã gắn tiền với việc nhà và thấy ổn thì không cần bỏ; nhưng nếu thấy con bắt đầu mặc cả từng việc, đó là lúc nên tách ra. Bố mẹ muốn đọc thêm có thể tìm tài liệu về giáo dục tài chính cho trẻ của các tổ chức uy tín, hoặc nói chuyện với con về chính cách nhà mình chi tiêu hằng tháng — bài học thực tế nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trả tiền cho con khi con làm việc nhà?
Nhiều chuyên gia khuyên không trả tiền cho việc nhà hằng ngày vì đó là phần góp sức của mọi thành viên. Nếu muốn, chỉ trả cho những việc làm thêm ngoài phần thường ngày, như dọn kho hay rửa xe.
Trả tiền cho việc nhà có hại gì không?
Khi mỗi việc gắn với tiền, trẻ có thể coi việc nhà là việc làm thuê và từ chối làm khi không cần tiền. Một số tác giả cho rằng phần thưởng còn làm giảm động lực tự thân, dù quan điểm này cũng có người phản biện.
Bao nhiêu tuổi nên cho con tiền tiêu vặt?
Nhiều nhà bắt đầu khi con khoảng 6–7 tuổi, lúc con đã biết đếm và hiểu mua bán đơn giản. Khoản tiền nhỏ, cho theo tuần, chia thành phần tiêu, để dành và cho đi.
Có nên trừ tiền tiêu vặt khi con không làm việc nhà?
Nếu chọn mô hình tách rời thì không nên trừ, vì tiền tiêu vặt dùng để tập quản lý tiền. Không trừ tiền vì những lỗi không liên quan như cãi lời hay điểm kém.
Việc nào trong nhà có thể trả tiền cho con?
Những việc lớn, ít khi làm và vượt quá phần thường ngày, như dọn kho, phân loại đồ cũ, rửa xe, phụ tổng vệ sinh trước Tết. Chỉ nhận việc làm thêm khi việc thường ngày đã xong.
