Khen con làm việc nhà thế nào cho đúng: khen cụ thể, khen nỗ lực

Khen con làm việc nhà đúng cách là khen cụ thể vào nỗ lực và việc con đã làm, nói rõ việc đó giúp ích gì cho cả nhà, thay vì khen chung chung "con giỏi quá" hay so với anh chị em. Ví dụ: "Con đã tự gấp hết chỗ khăn này, mẹ đỡ được bao nhiêu thời gian" có tác dụng hơn nhiều so với "con ngoan nhất nhà". Lời khen tốt giúp con muốn làm tiếp vì thấy việc mình làm có ý nghĩa, không phải vì chờ được khen.

Vì sao cách khen lại quan trọng

Ai cũng biết nên khen con. Nhưng không phải lời khen nào cũng giúp. Có những lời khen làm con:

• Chỉ làm khi có người nhìn. Quen được khen sau mỗi việc, con sẽ làm để được khen, và thôi khi không ai để ý.
• Sợ làm sai. Được khen "giỏi", "khéo" nhiều, con có thể né những việc mới vì sợ không còn "giỏi" nữa.
• So bì với anh chị em. "Em ngoan hơn anh" khiến người anh nản, người em áp lực.

Nhà tâm lý học Carol Dweck (Đại học Stanford), qua các nghiên cứu về "tư duy phát triển" được tổng hợp trong cuốn Mindset (2006), cho rằng khen nỗ lực, cách làm và sự kiên trì giúp trẻ sẵn sàng thử thách hơn so với khen trí thông minh hay tài năng bẩm sinh. Ý tưởng này được nhiều nhà giáo dục áp dụng, dù cũng có những tranh luận về mức độ hiệu quả trong các nghiên cứu sau. Áp vào việc nhà, tinh thần chung khá dễ hiểu: khen điều con làm, không khen con "là" gì.

Bốn nguyên tắc khen việc nhà

1. Khen cụ thể

Nói rõ con đã làm gì. "Con đã xếp giày cả nhà thành từng đôi" thay vì "giỏi lắm". Lời khen cụ thể cho con biết chính xác điều gì là tốt để lặp lại.

2. Khen nỗ lực và cách làm

"Con đã cố lau đến tận góc dưới gầm bàn" hay "con nghĩ ra cách xếp ly vào ngăn gọn quá". Khen quá trình, không chỉ kết quả.

3. Nói việc đó giúp ích gì

"Nhờ con phơi đồ, tối nay mẹ được ngồi với em sớm hơn." Trẻ hiểu việc mình làm có ý nghĩa thật với người khác — đây là động lực bền hơn mọi lời khen.

4. Cảm ơn như với người lớn

"Cảm ơn con đã rửa chén." Đơn giản, chân thành, như cảm ơn vợ, chồng hay bố mẹ. Lời cảm ơn đặt con ngang hàng là một thành viên, không phải "đứa trẻ được khen ngoan".

Câu nên nói, câu nên tránh

Hai tình huống khó: so sánh và khi con làm chưa đạt

So sánh với chính con trước đây, không với ai khác

Nếu muốn con thấy mình tiến bộ, hãy so với chính con: "Tuần trước con còn cần mẹ chỉ, tuần này con tự làm được rồi." Cách này cho con thấy công sức của mình đã có kết quả, mà không đẩy con vào cuộc đua với anh chị em hay con nhà hàng xóm.

Tránh tuyệt đối việc xếp hạng: "ai dọn nhanh nhất", "ai ngoan nhất tuần". Trong nhà có hai ba con, xếp hạng chỉ tạo ra một đứa "thắng" và những đứa "thua" — mà mục đích của việc nhà là cả nhà cùng góp sức.

Khen thế nào khi con làm chưa đạt

Con làm chưa tốt không có nghĩa là không có gì để ghi nhận. Tách hai việc:

1. Ghi nhận nỗ lực trước: "Con đã tự lau hết sàn phòng khách, cảm ơn con."
2. Góp ý một điểm, vào lúc khác hoặc nhẹ nhàng sau đó: "Lần sau con vắt khăn ráo hơn một chút nhé, sàn sẽ nhanh khô hơn."

Không nên khen giả ("đẹp lắm") khi con biết rõ mình làm chưa tốt. Trẻ nhận ra lời khen không thật, và lần sau sẽ không tin lời khen nữa.

Phần thưởng và liều lượng lời khen

Có nên thưởng vật chất không

Thưởng quà, thưởng đồ ăn vặt cho việc nhà hằng ngày dễ khiến con làm vì phần thưởng. Khi phần thưởng dừng, việc cũng dừng. Thay vào đó, nhiều nhà dùng những ghi nhận phi vật chất:

• Một lời cảm ơn trước cả nhà trong bữa cơm.
• Thời gian làm cùng nhau: "Con phơi đồ xong rồi, mình đi dạo một vòng nhé."
• Giao một việc "của người lớn" hơn vì tin con: "Con làm tốt việc này, tuần sau con thử nấu cơm nhé."

Được tin tưởng giao việc mới là một trong những ghi nhận mà trẻ, nhất là trẻ lớn, coi trọng nhất.

Đừng khen quá nhiều, cũng đừng quên khen

Có hai cực dễ rơi vào. Một là khen sau mỗi động tác nhỏ, đến mức lời khen mất trọng lượng và con chờ được khen mới làm tiếp. Hai là coi việc nhà là "đương nhiên", không bao giờ nói gì, khiến con thấy làm hay không cũng như nhau. Điểm cân bằng thường là: khen nhiều hơn khi con đang tập một việc mới, rồi giảm dần khi việc đã thành nếp, chuyển sang lời cảm ơn bình thường như giữa người lớn với nhau. Thỉnh thoảng, nhắc lại một việc con đã giữ đều trong thời gian dài: "Cả tháng nay con đổ rác không sót ngày nào, bố để ý đấy."

Khen theo lứa tuổi

• 3–5 tuổi: khen ngay sau khi làm, ngắn, kèm nụ cười hoặc cái ôm: "Con bỏ đồ vào giỏ rồi, cảm ơn con."
• 6–9 tuổi: khen cụ thể, nhắc đến sự tiến bộ: "Con tự soạn cặp mà không quên gì cả."
• 10–12 tuổi: nhấn vào trách nhiệm và giúp ích: "Nhờ con rửa chén, bố mẹ có thời gian kèm em học."
• Tuổi teen: ít lời, nhẹ nhàng, không trước mặt bạn bè của con nếu con ngại. Một tin nhắn "cảm ơn con đã lo bữa tối hôm qua, ngon lắm" có thể đủ.

Góc nhìn hôm nay: lời khen của người lớn với nhau

Trẻ học cách ghi nhận người khác từ việc thấy người lớn ghi nhận nhau. Nếu bố hay cảm ơn mẹ sau bữa cơm, mẹ hay cảm ơn bố khi đồ đã được phơi, trẻ sẽ thấy cảm ơn là chuyện bình thường trong nhà. Khi đó lời khen dành cho con không còn là phần thưởng đặc biệt, mà là một phần của cách cả nhà đối xử với nhau.