Kỹ năng sống tự lập cần có trước khi con đi học xa nhà

Trước khi con đi học xa, những kỹ năng tự lập cần có gồm năm nhóm: tự giặt giũ và giữ chỗ ở sạch, tự lo bữa ăn đơn giản và an toàn thực phẩm, quản lý tiền hằng tháng, tự lo sức khoẻ và giấy tờ, và sống chung với người khác trong phòng trọ hay ký túc xá. Nên bắt đầu tập từ một đến hai năm trước ngày đi, mỗi tháng một kỹ năng, để đến lúc xa nhà con không phải học tất cả cùng lúc.

Vì sao nên chuẩn bị sớm

Năm đầu xa nhà, con phải làm quen cùng lúc với trường mới, bạn mới, thành phố mới và cách học mới. Nếu thêm vào đó là lần đầu tự giặt đồ, lần đầu tự đi chợ, lần đầu tự đi khám bệnh, con sẽ quá tải. Nhiều sinh viên năm nhất kể lại rằng thứ làm mình chật vật nhất không phải bài vở mà là những việc lặt vặt: áo trắng bị loang màu vì giặt chung, tiền hết từ giữa tháng, ốm không biết đi khám ở đâu.

Những kỹ năng này học ở nhà dễ hơn nhiều, vì có bố mẹ bên cạnh chỉ dẫn và sửa sai mà không mất gì nhiều.

Bảng tự kiểm kỹ năng trước khi đi

Bố mẹ và con có thể cùng đánh dấu những kỹ năng con đã làm được, và lên kế hoạch tập phần còn lại.

Năm nhóm kỹ năng cần tập

Nhóm 1: Giặt giũ và giữ chỗ ở sạch

Kỹ năng giặt giũ nền tảng nhất là đọc ký hiệu giặt theo chuẩn quốc tế ISO 3758 in trên nhãn quần áo: hình chậu nước là cách giặt, hình tam giác là có được tẩy hay không, hình vuông là cách sấy, hình bàn ủi là nhiệt độ ủi, hình tròn là giặt khô. Biết đọc nhãn là tránh được phần lớn tai nạn như áo co rút, loang màu.

Ngoài ra, con nên biết:

• Tách đồ trắng, đồ màu đậm, đồ dễ phai khi giặt lần đầu.
• Phơi đồ nơi thoáng, đồ màu phơi lộn trái tránh nắng gắt.
• Giặt ga gối, khăn tắm định kỳ.
• Dọn nhà vệ sinh, lau sàn, xử lý nấm mốc nhẹ ở góc phòng ẩm.
• Không pha trộn chất tẩy rửa, nhất là nước Javel với chất tẩy có axit hay amoniac — sinh khí độc, đặc biệt nguy hiểm trong phòng nhỏ, kín.

Nhóm 2: Ăn uống và an toàn thực phẩm

Không cần biết nấu nhiều. Vài món cơ bản con tự nấu được, cộng với hiểu biết về an toàn thực phẩm, là đủ để không phải ăn ngoài mỗi bữa. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) có tài liệu "Năm chìa khoá để thực phẩm an toàn hơn", rất nên đọc cùng con:

1. Giữ sạch: rửa tay, rửa dụng cụ.
2. Để riêng thực phẩm sống và chín.
3. Nấu chín kỹ.
4. Giữ thực phẩm ở nhiệt độ an toàn.
5. Dùng nước và nguyên liệu an toàn.

Nếu phòng trọ có tủ lạnh, nhắc con: ngăn mát nên để ở mức 5°C trở xuống, ngăn đá khoảng −18°C. Thời gian giữ được của mỗi món khác nhau, nên tập nhìn, ngửi kỹ, và khi nghi ngờ thì bỏ. Về đồ điện dùng để nấu trong phòng, con cần theo đúng quy định của ký túc xá hoặc chủ trọ.

Nhóm 3: Quản lý tiền

Năm đầu đi học, nhiều bạn trẻ lần đầu tự cầm một khoản tiền lớn cho cả tháng. Những kỹ năng nên tập trước:

• Chia ngân sách: tiền nhà, ăn uống, đi lại, học tập, dự phòng. Chi phần cố định trước.
• Ghi chép chi tiêu: sổ tay hoặc ứng dụng, ít nhất trong vài tháng đầu.
• Để một khoản dự phòng cho ốm đau, hỏng xe, hỏng điện thoại.
• An toàn tài khoản: không chia sẻ mật khẩu, mã OTP; cảnh giác với những cuộc gọi, tin nhắn tự xưng là trường, ngân hàng, cơ quan chức năng yêu cầu chuyển tiền.

Cách tập tốt nhất: vài tháng trước khi đi, giao con tự quản một khoản tiền cố định cho một số chi tiêu của chính con, và để con tự cân đối.

Nhóm 4: Sức khoẻ và giấy tờ

• Bảo hiểm y tế: học sinh, sinh viên thuộc diện tham gia bảo hiểm y tế, thường làm qua trường. Con cần biết thẻ dùng thế nào, khám ở đâu, khi nào cần giấy chuyển tuyến.
• Tủ thuốc cá nhân: thuốc hạ sốt, thuốc của bệnh riêng nếu có, băng dán, nhiệt kế. Biết đọc hướng dẫn và hạn dùng.
• Biết khi nào phải đi khám: sốt cao kéo dài, đau bụng dữ dội, khó thở — đi khám ngay hoặc gọi 115, không tự chữa.
• Giấy tờ: căn cước, giấy báo nhập học, hồ sơ học bạ — giữ bản gốc cẩn thận, có bản chụp lưu trong điện thoại.
• Cư trú: ở trọ, ở ký túc xá dài ngày thì theo quy định về cư trú hiện hành cần đăng ký tạm trú; trường hoặc chủ trọ thường hướng dẫn thủ tục.

Nhóm 5: Sống chung với người khác

Ở ký túc xá hay ở ghép là lần đầu nhiều bạn trẻ phải chia việc nhà với người không phải người thân. Những kỹ năng đã tập ở nhà — chia việc theo lịch, thống nhất "thế nào là sạch", góp ý mà không làm căng — giờ được dùng thật:

• Thoả thuận lịch dọn phòng, đổ rác, dọn nhà vệ sinh ngay từ tuần đầu.
• Thống nhất giờ yên tĩnh, giờ tắt đèn, khách đến chơi.
• Chia tiền điện nước, đồ dùng chung minh bạch.
• Có vấn đề thì nói sớm, nói cụ thể, không để dồn.

Lộ trình chuẩn bị gợi ý

• Hai năm trước: con tự lo hết quần áo của mình, nhận một khu vực chung trong nhà.
• Một năm trước: con phụ trách một bữa tối mỗi tuần từ đi chợ đến dọn rửa; tự quản một khoản tiền nhỏ.
• Sáu tháng trước: con tự đi khám định kỳ, tự làm một thủ tục giấy tờ; tập khâu vá, sửa chữa nhỏ.
• Mùa hè trước khi đi: con thử "sống tự lập" một tuần ngay trong nhà — tự lo ăn, giặt, tiền của mình — để biết còn thiếu gì.

Góc nhìn hôm nay: để con tự làm khi vẫn còn ở nhà

Nhiều bố mẹ thương con nên cố làm hết cho con những năm cuối cấp, để con "tập trung ôn thi". Nhưng chính những năm đó là lúc dạy con tự lập ít rủi ro nhất. Sai ở nhà thì có bố mẹ sửa cùng; sai ở thành phố lạ thì con phải tự xoay. Một danh sách kỹ năng, một lộ trình nhẹ nhàng và sự kiên nhẫn của bố mẹ sẽ là hành trang thực tế nhất con mang theo khi xa nhà.