Nói lời cảm ơn và xin lỗi trong nhà: vì sao cần và nói thế nào

Nói lời cảm ơn và xin lỗi trong nhà là ghi nhận những việc người thân làm cho mình hằng ngày và nhận phần sai của mình khi làm người khác buồn. Hai câu này không làm gia đình thành khách sáo; ngược lại, chúng giúp những việc nhà vốn dễ bị coi là "đương nhiên" được nhìn thấy, và giúp những lần va chạm khép lại thay vì đọng thành ấm ức. Cách dạy trẻ tốt nhất là người lớn nói với nhau và nói với con trước.

"Người nhà với nhau, cảm ơn làm gì"

Nhiều gia đình Việt ít nói cảm ơn với người trong nhà. Lý do hay nghe là người nhà thì không cần, nói ra thành khách sáo, xa cách. Có những thế hệ thể hiện tình cảm bằng việc làm nhiều hơn lời nói: mẹ để phần cơm, bố sửa xe cho con, không ai nói gì. Cách đó có cái đẹp riêng của nó.

Nhưng có một mặt trái. Khi không ai nói ra, những việc lặp lại mỗi ngày như nấu cơm, rửa bát, giặt đồ, đón con dần trở nên vô hình. Người làm không thấy được ghi nhận, lâu dần sinh mệt mỏi. Rất nhiều cuộc cãi nhau về việc nhà bắt đầu không phải từ chuyện ai làm nhiều ai làm ít, mà từ cảm giác "làm mãi chẳng ai thấy".

Câu cảm ơn trong nhà không cần trịnh trọng. "Cảm ơn anh rửa bát nhé", "Cảm ơn con đã cất giày", "Mẹ nấu món này ngon quá, cảm ơn mẹ" là đủ.

Cảm ơn thế nào cho có tác dụng

Cụ thể thay vì chung chung

"Cảm ơn em" là tốt. "Cảm ơn em đã nhớ mua thuốc cho bà" thì tốt hơn, vì người nghe biết mình được thấy ở việc nào. Với trẻ, câu cảm ơn cụ thể còn là cách khen nỗ lực mà không biến thành khen kết quả kiểu thi đua: "Cảm ơn con đã tự gấp quần áo của mình" thay vì "con ngoan nhất nhà".

Cảm ơn cả việc "đương nhiên"

Những việc ai cũng nghĩ là phải làm lại là những việc cần được cảm ơn nhất, vì chúng dễ bị quên nhất. Bữa cơm tối, quần áo sạch trong tủ, bình nước luôn đầy: đằng sau mỗi thứ có một người.

Cảm ơn cả trẻ con

Bố mẹ cảm ơn con khi con giúp một việc nhỏ, dù đó là việc con "phải" làm. Trẻ học nói cảm ơn bằng cách nghe người lớn nói với mình, không phải bằng cách bị nhắc "nói cảm ơn đi".

Xin lỗi: khó hơn cảm ơn

Xin lỗi khó vì phải nhận phần sai. Trong nhà, người ta càng ngại xin lỗi người nhỏ hơn mình: chồng ngại xin lỗi vợ hoặc ngược lại, bố mẹ ngại xin lỗi con, sợ mất uy. Thực tế thì một lời xin lỗi thật lòng từ người lớn thường làm con nể hơn chứ không kém đi.

Một lời xin lỗi tử tế thường có ba phần:

Chữ "nhưng" là thứ làm hỏng nhiều lời xin lỗi nhất. "Anh xin lỗi, nhưng em cũng…" thực chất là một lời buộc tội có mở đầu lịch sự. Nếu có chuyện cần nói về phía người kia, để vào một lúc khác.

Đừng ép trẻ "xin lỗi đi"

Cảnh quen thuộc: hai anh em giành đồ, bố mẹ quát "xin lỗi em ngay", đứa lớn lí nhí "xin lỗi" rồi quay đi. Lời xin lỗi ép buộc ấy dạy trẻ rằng xin lỗi là câu thần chú để thoát tội, không phải là nhận ra mình làm người khác đau.

Cách khác mà nhiều chuyên gia nhi khoa gợi ý:

1. Tách hai đứa ra cho bình tĩnh trước.
2. Hỏi đứa gây chuyện: "Con nghĩ em thấy thế nào khi bị giật đồ?"
3. Hỏi: "Con có thể làm gì để em đỡ buồn?" Có khi là xin lỗi, có khi là trả lại đồ, có khi là cho em mượn món khác.
4. Người lớn làm mẫu bằng chính những lời xin lỗi của mình trong ngày thường.

Với trẻ nhỏ, chưa nói được nhiều, một cái ôm hay một hành động sửa sai cũng có giá trị như lời nói.

Vợ chồng: sửa sau va chạm

Nhà nghiên cứu tâm lý John Gottman, người theo dõi nhiều cặp vợ chồng trong hàng chục năm, gọi những cử chỉ làm dịu căng thẳng giữa lúc cãi nhau là "nỗ lực hàn gắn" (repair attempts): một câu đùa, một câu "anh nói hơi quá", một cái chạm tay. Theo các công trình của ông, điều phân biệt các cặp bền vững không phải là không bao giờ cãi nhau, mà là biết sửa sau khi cãi và người kia chịu đón lấy nỗ lực đó. Gottman cũng nổi tiếng với nhận xét rằng ở các cặp ổn định, những tương tác tích cực nhiều hơn hẳn những tương tác tiêu cực. Đây là một hướng nghiên cứu được trích dẫn nhiều, không phải công thức cho mọi nhà.

Áp vào việc nhà, điều này có nghĩa là: cãi nhau vì bát chưa rửa là chuyện bình thường. Quan trọng là sau đó ai cũng có thể nói "lúc nãy anh hơi gắt", và người kia nhận lời đó thay vì giữ lại để dùng cho lần cãi sau.

Với ông bà: cảm ơn theo cách hợp tuổi

Ông bà ở chung thường làm rất nhiều việc mà con cháu ít nói ra: đón cháu, nấu cơm trưa, trông nhà. Với người lớn tuổi, lời cảm ơn có khi không bằng việc nhắc lại trước mặt cả nhà: "Hôm nay nhờ bà đón con nên mẹ mới kịp họp". Hoặc nhờ cháu kể với ông bà điều cháu thích ở món ăn hôm nay.

Ngược lại, khi con cháu lỡ lời với ông bà, lời xin lỗi nên nói trực tiếp, nhỏ nhẹ, không để ông bà phải tự cho qua.

Những câu nhỏ đáng nói mỗi ngày

Không cần chờ dịp. Vài câu ngắn có thể thành nếp nếu cả nhà cùng nói:

• "Cảm ơn anh đã đổ rác" — với việc lặp lại mà ai cũng nghĩ là đương nhiên.
• "Hôm nay con giúp mẹ nhiều quá" — nói với con trước khi đi ngủ.
• "Lúc nãy em nói hơi gắt, xin lỗi anh" — ngay khi bình tĩnh lại, không để qua đêm.
• "Mẹ sai rồi, mẹ tưởng con chưa làm bài" — khi trách nhầm con.
• "Cảm ơn bà, nhờ bà mà nhà mình có bữa cơm này" — nói trước mặt cả nhà.

Những câu này ngắn đến mức dễ bỏ qua, và chính vì vậy chúng có sức nặng khi được nói đều.

Góc nhìn hôm nay

Thử một tuần: mỗi tối trong bữa cơm, mỗi người nói một câu cảm ơn cụ thể với một người trong nhà về một việc trong ngày. Không bắt buộc, không ai chấm. Nhiều nhà thấy sau một tuần, những câu cảm ơn bắt đầu xuất hiện ngoài bữa cơm mà không cần nhắc.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các sách của John Gottman về hôn nhân (một số đã có bản tiếng Việt), hoặc các tài liệu của các hiệp hội nhi khoa về cách dạy trẻ thấu cảm.