Bữa cơm gia đình nên giữ vì đó là lúc hiếm hoi trong ngày cả nhà ngồi cùng một chỗ, nhìn mặt nhau, nghe nhau nói mà không phải hẹn trước. Trẻ học cách ăn uống, cách mời, cách chờ, cách nghe người khác; người lớn biết con đang vui hay buồn; ông bà có chỗ trong nhịp sống của con cháu. Không cần ngày nào cũng đủ mặt, nhưng cần đều đặn và có những quy ước nhỏ để bữa cơm không thành giờ ai cũng cúi vào điện thoại.
Mâm cơm trong nếp nhà Việt
Với nhiều gia đình Việt, bữa cơm tối là bữa chính, cả nhà ngồi quanh một mâm hoặc một bàn, các món đặt chung ở giữa, mỗi người một bát cơm. Cách ăn chung mâm này khác với kiểu mỗi người một đĩa riêng ở nhiều nước. Nó buộc người ta để ý đến nhau: gắp cho ông bà trước, chừa phần cho người về muộn, không ăn hết món người khác thích.
Câu tục ngữ "Ăn trông nồi, ngồi trông hướng" nói đúng điều đó: ăn uống không chỉ để no, mà còn là chỗ thể hiện sự để ý tới người khác. Lời mời cơm trước bữa, theo tục nhiều nơi, là lời con cháu mời người lớn tuổi trước, rồi đến bố mẹ, rồi anh chị. Mỗi vùng mỗi nhà có cách nói khác nhau, nhưng ý thì giống: bữa cơm bắt đầu bằng việc nhìn thấy nhau.
Từ năm 2001, Việt Nam lấy ngày 28 tháng 6 hằng năm làm Ngày Gia đình Việt Nam, theo Quyết định 72/2001/QĐ-TTg. Nhiều chương trình dịp này chọn bữa cơm gia đình làm hình ảnh trung tâm, không phải ngẫu nhiên.
Bữa cơm mang lại gì cho cả nhà
Với trẻ
Trẻ học cách ăn bằng cách nhìn người lớn ăn: ăn rau, nhai chậm, không bỏ dở bát cơm. Trẻ cũng học cách trò chuyện: chờ người khác nói xong, kể chuyện có đầu có cuối, hỏi lại khi chưa hiểu. Những kỹ năng ấy khó dạy bằng lời, nhưng ngấm dần qua hàng trăm bữa cơm.
Ở Mỹ, dự án nghiên cứu Project EAT của Đại học Minnesota theo dõi nhiều thế hệ thanh thiếu niên và ghi nhận rằng những em ăn cùng gia đình thường xuyên hơn có xu hướng ăn nhiều rau quả hơn. Đây là mối liên hệ quan sát được, không chứng minh bữa cơm là nguyên nhân duy nhất, vì gia đình ăn cùng nhau thường cũng khác ở nhiều mặt khác. Nhưng nó gợi ý rằng bữa cơm chung là một phần đáng giữ của nếp nhà.
Với vợ chồng
Nhiều cặp vợ chồng trẻ cùng đi làm cả ngày, tối về mỗi người một việc. Bữa cơm là lúc chắc chắn có mặt nhau. Không cần nói chuyện lớn, chỉ cần biết hôm nay người kia mệt hay vui, ngày mai ai đón con.
Với ông bà
Ông bà ở chung hay sang ăn cùng thường coi bữa cơm là lúc được nghe chuyện con cháu. Một bữa cơm mà con cháu đều cúi vào màn hình là bữa cơm ông bà ngồi một mình giữa nhà đông người.
Những thứ hay làm hỏng bữa cơm
| Điều hay gặp | Vì sao hỏng | Cách sửa nhẹ nhàng |
|---|---|---|
| Điện thoại trên bàn | Người ngồi đó mà đầu ở chỗ khác | Một giỏ để điện thoại ngoài phòng ăn, người lớn bỏ vào trước |
| Ti vi bật suốt bữa | Không ai nói chuyện với ai | Tắt ti vi, có thể mở nhạc nhỏ |
| Bữa cơm thành buổi kiểm điểm | Trẻ sợ ngồi vào mâm | Chuyện điểm số, lỗi lầm để lúc khác, riêng tư hơn |
| Ép ăn, so sánh ai ăn giỏi | Trẻ căng thẳng, ăn càng kém | Người lớn quyết định món, trẻ quyết định ăn bao nhiêu |
| Một người nấu, cả nhà chờ ăn | Người nấu mệt, thấy không được ghi nhận | Mỗi người nhận một phần việc trước và sau bữa |
| Giờ ăn thất thường | Mỗi người ăn một giờ | Thoả thuận một khung giờ, ai về muộn báo trước |
Dòng "người lớn quyết định món, trẻ quyết định ăn bao nhiêu" là ý của chuyên gia dinh dưỡng Ellyn Satter, gọi là "phân chia trách nhiệm trong ăn uống". Đây là một cách tiếp cận được nhiều bác sĩ nhi tham khảo, không phải quy tắc bắt buộc. Nếu con biếng ăn kéo dài, sút cân, nên đưa con đi khám.
Việc trước và sau bữa: chia cho cả nhà
Bữa cơm chỉ dễ chịu khi không ai phải gánh hết phần việc quanh nó. Ngoài nấu nướng, còn rất nhiều việc nhỏ ai cũng làm được:
- Lau bàn, trải khăn hoặc tấm lót, xếp bát đũa, thìa, cốc.
- Rót nước, lấy cơm cho ông bà và em nhỏ.
- Dọn mâm, gom thức ăn thừa vào hộp kín, cất tủ lạnh khi đã nguội.
- Rửa bát, úp bát, lau khô bồn rửa.
- Lau bàn lần cuối, quét chỗ cơm rơi dưới gầm bàn.
Trẻ 3–4 tuổi có thể xếp đũa thìa, trẻ 6–7 tuổi có thể dọn bát của mình và lau bàn, trẻ lớn có thể rửa bát. Một nguyên tắc nhiều nhà dùng: người nấu không rửa bát. Nguyên tắc đơn giản này tránh được rất nhiều chuyện ấm ức âm thầm.
Nhà bận rộn thì giữ bữa cơm thế nào
Không phải nhà nào cũng ăn cùng nhau được mỗi tối. Bố mẹ làm ca, con học thêm, người đi công tác. Thay vì bỏ hẳn, hãy chọn một mức có thể giữ được:
- Chọn ngày cố định: ba tối mỗi tuần cả nhà chắc chắn có mặt, đánh dấu lên lịch chung.
- Đổi bữa: nếu tối không được thì bữa sáng cuối tuần là bữa chung.
- Ngồi cùng dù không ăn cùng: người đã ăn rồi vẫn ngồi lại uống nước, trò chuyện với người về muộn.
- Bữa đơn giản: một bữa đạm bạc mà đủ mặt còn hơn bữa thịnh soạn mà mỗi người một giờ.
Chuyện gì nói trên mâm cơm
Không cần chủ đề lớn. Vài câu hỏi mở thay cho "hôm nay đi học thế nào" (câu này thường chỉ nhận được "bình thường"):
- Hôm nay có chuyện gì làm con buồn cười không?
- Ai trong lớp hôm nay giúp con một việc?
- Nếu ngày mai được chọn làm một việc, con chọn gì?
- Hồi bằng tuổi con, ông bà ăn cơm thế nào?
Câu cuối thường mở ra những câu chuyện mà con cháu chưa từng nghe. Bữa cơm có ông bà là dịp tự nhiên để chuyện gia đình được kể tiếp.
Giữ vệ sinh quanh bữa cơm
Bữa cơm chung cũng là lúc dễ dạy những phép vệ sinh cơ bản. Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và trước khi dọn mâm. Dùng đũa, thìa chung để gắp món chung khi trong nhà có người đang ốm. Thức ăn thừa không để trên mâm qua đêm mà cho vào hộp kín khi đã nguội, cất ngăn mát. Khăn lau bàn giặt và phơi khô mỗi ngày, không để ẩm cả tuần. Tổ chức Y tế Thế giới tóm các nguyên tắc an toàn thực phẩm trong "5 chìa khoá": giữ sạch, để riêng đồ sống và đồ chín, nấu chín kỹ, giữ thực phẩm ở nhiệt độ an toàn, dùng nước và nguyên liệu an toàn.
Góc nhìn hôm nay
Thử bắt đầu từ tuần này: chọn hai tối cả nhà ăn cùng, đặt giỏ điện thoại ngoài phòng ăn, tắt ti vi, và chia việc dọn mâm cho mọi người. Sau một tháng, hỏi cả nhà thấy bữa cơm thế nào. Người trả lời thật nhất thường là đứa nhỏ.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các tài liệu về ăn uống của trẻ theo cách tiếp cận của Ellyn Satter, hoặc tìm các bài viết về văn hoá mâm cơm Việt trong sách phong tục như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nên giữ bữa cơm gia đình?
Bữa cơm là lúc cả nhà gặp nhau đều đặn mà không cần hẹn. Trẻ học cách ăn uống và trò chuyện, vợ chồng nắm được tình hình của nhau, ông bà có chỗ trong nhịp sống con cháu. Đó cũng là dịp tự nhiên để chia việc nhà.
Ngày Gia đình Việt Nam là ngày nào?
Ngày Gia đình Việt Nam là ngày 28 tháng 6 hằng năm, được lập theo Quyết định 72/2001/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ năm 2001.
Có nên cho trẻ xem điện thoại trong bữa ăn?
Không nên. Màn hình làm trẻ ăn mà không để ý mình ăn gì, ăn bao nhiêu, và cả nhà không nói chuyện với nhau. Người lớn nên làm gương bằng cách cất điện thoại ra ngoài phòng ăn trước.
Gia đình bận rộn thì giữ bữa cơm chung thế nào?
Chọn vài tối cố định mỗi tuần thay vì cố mỗi ngày, có thể đổi sang bữa sáng cuối tuần. Bữa đơn giản mà đủ mặt quan trọng hơn bữa cầu kỳ.
Mời cơm trước bữa ăn như thế nào cho đúng?
Theo tục nhiều nơi, con cháu mời người lớn tuổi nhất trước, rồi lần lượt đến bố mẹ, anh chị. Cách nói mỗi vùng mỗi nhà một khác, điều cốt lõi là thể hiện sự quan tâm tới người cùng mâm.
