Muốn cả nhà có thói quen tốt, hãy bắt đầu bằng một việc nhỏ đến mức không ai thấy ngại, gắn nó vào một việc cả nhà vốn đã làm mỗi ngày, rồi giữ đều trong vài tuần trước khi thêm việc thứ hai. Thói quen gia đình hỏng nhiều nhất không phải vì người ta lười, mà vì đặt mục tiêu quá to ngay từ đầu, rồi bỏ cả sau một tuần mệt mỏi.
Thói quen là gì, và vì sao "quyết tâm" thôi thì không đủ
Thói quen là việc làm gần như tự động khi gặp một tín hiệu quen. Đánh răng sau bữa sáng, cởi giày ở cửa, cất chìa khoá vào cùng một chỗ: lúc làm, ta không phải đắn đo. Chính vì không cần đắn đo nên thói quen nhẹ hơn quyết tâm rất nhiều. Quyết tâm tiêu hao sức, còn thói quen thì tiết kiệm sức.
Nhà báo Charles Duhigg, trong cuốn The Power of Habit (2012), mô tả thói quen như một vòng lặp ba phần: tín hiệu (cue), hành động (routine) và phần thưởng (reward). James Clear trong Atomic Habits (2018) mở rộng thành bốn bước và nhấn mạnh việc làm cho thói quen "rõ ràng, hấp dẫn, dễ làm, thoả mãn". Nhà nghiên cứu BJ Fogg ở Đại học Stanford, tác giả Tiny Habits (2019), thì khuyên bắt đầu cực nhỏ: muốn dùng chỉ nha khoa thì cam kết đúng một kẽ răng.
Ba cuốn sách này nói những điều khá giống nhau và đều là một cách nhìn, không phải chân lý tuyệt đối. Nhưng khi áp vào gia đình, có một điểm chung rất đáng giữ: đừng dựa vào nhắc nhở, hãy dựa vào bố trí.
Bao lâu thì thành thói quen
Con số "21 ngày" được nhắc rất nhiều, nhưng không có cơ sở chắc chắn. Nghiên cứu hay được dẫn hơn là của nhóm Phillippa Lally ở University College London, đăng trên European Journal of Social Psychology (bản trực tuyến 2009, bản in 2010): người tham gia cần trung bình khoảng 66 ngày để một hành vi mới trở nên gần như tự động, nhưng khoảng dao động rất rộng, từ 18 đến 254 ngày tuỳ người và tuỳ việc. Nghiên cứu cũng thấy lỡ một ngày không làm hỏng cả quá trình.
Điều này đáng nói với cả nhà: thói quen cần vài tháng chứ không phải vài hôm, và bỏ lỡ một tối không có nghĩa là thất bại. Nhà nào cứ thấy con quên một hôm là "thôi, không dạy được" thì đang bỏ cuộc quá sớm.
Năm nguyên tắc khi xây thói quen cho cả nhà
1. Nhỏ đến mức buồn cười
"Mỗi tối dọn phòng khách" là to. "Mỗi tối mỗi người cất ba món về đúng chỗ" là nhỏ. "Tập thể dục cả nhà" là to. "Sau bữa tối đi bộ một vòng quanh ngõ" là nhỏ. Việc nhỏ ít bị từ chối, và khi đã làm thì người ta thường làm nhiều hơn mức cam kết.
2. Gắn vào một việc đang có sẵn
Cách gắn đơn giản nhất là câu "Sau khi… thì…". Sau khi ăn sáng xong thì mỗi người tự mang bát vào bồn. Sau khi về đến nhà thì cất giày lên kệ và rửa tay. Sau khi tắt ti vi buổi tối thì cả nhà dành vài phút gom đồ. Việc cũ trở thành tín hiệu cho việc mới, không cần ai đứng nhắc.
3. Sửa môi trường trước khi sửa người
Muốn con treo cặp thì phải có móc ở tầm tay con. Muốn chồng hoặc vợ bỏ áo bẩn vào giỏ thì giỏ phải ở chỗ người đó thay đồ, không phải ở cuối hành lang. Muốn bớt dùng điện thoại trong bữa cơm thì đặt một cái giỏ để điện thoại ở phòng khách. Phần lớn chuyện "nói mãi không nghe" thật ra là chuyện bố trí bất tiện.
4. Một thói quen một lần
Đừng họp gia đình rồi ra mười quy định mới. Chọn một việc, giữ đều ba bốn tuần, thấy nó đã chạy gần như tự động thì mới thêm việc thứ hai. Thêm cùng lúc nhiều thứ là cách nhanh nhất để không giữ được thứ nào.
5. Người lớn làm trước
Trẻ học bằng mắt nhiều hơn bằng tai. Bố mẹ cởi giày vứt giữa nhà thì nói với con chuyện xếp dép không có mấy tác dụng. Thói quen gia đình là việc của cả nhà, kể cả người đặt ra nó.
Bảng gợi ý: thói quen nhỏ và tín hiệu gắn kèm
| Thói quen muốn có | Phiên bản nhỏ để bắt đầu | Gắn sau việc gì |
|---|---|---|
| Nhà gọn hơn | Mỗi người cất 3 món về chỗ | Sau khi tắt ti vi buổi tối |
| Bếp không ngập bát | Ai ăn xong tự tráng bát của mình | Ngay khi đứng dậy khỏi bàn |
| Giày dép không bừa | Cởi giày là đặt lên kệ | Khi vừa bước qua cửa |
| Đồ bẩn không vương vãi | Thay đồ là bỏ vào giỏ | Trước khi đi tắm |
| Bớt điện thoại lúc ăn | Đặt máy vào giỏ chung | Khi mâm cơm đã dọn lên |
| Vận động nhẹ | Đi bộ một vòng quanh ngõ | Sau bữa tối khoảng 15 phút |
| Sáng đỡ vội | Chuẩn bị sẵn quần áo và cặp | Sau khi đánh răng buổi tối |
Làm cho thói quen dễ chịu, không thành cuộc thi
Phần thưởng của thói quen không cần là quà. Cảm giác nhìn phòng khách gọn trước khi đi ngủ đã là phần thưởng. Một câu "nhà gọn thế này dễ chịu ghê" nói cho cả nhà nghe cũng là phần thưởng.
Có hai cái bẫy nên tránh. Thứ nhất là biến thói quen thành bảng chấm điểm, xem ai được nhiều sao hơn. Với trẻ, kiểu so bì này dễ làm đứa nhỏ hơn nản, đứa lớn hơn chỉ làm vì sao. Nếu muốn có bảng, hãy dùng bảng đánh dấu việc của cả nhà, mỗi ngày tô một ô chung khi cả nhà đã cùng làm, không xếp hạng ai.
Thứ hai là gắn thói quen với phạt. "Không cất cặp thì không được xem hoạt hình" có thể ép được vài ngày, nhưng biến việc nhà thành thứ đáng sợ. Nhiều chuyên gia nhi khoa khuyên khen nỗ lực cụ thể ("con nhớ treo cặp mà không cần ai nhắc") thay vì khen chung chung hay phạt khi quên.
Khi thói quen bị đứt
Thói quen nào cũng có lúc gãy: đi chơi xa về, có người ốm, mùa thi, Tết. Đó là chuyện bình thường. Cách quay lại hiệu quả là quay về phiên bản nhỏ nhất. Đang quen mỗi tối dọn mười phút mà đứt một tuần thì tối nay dọn hai phút thôi, miễn là làm.
Một mẹo nhiều nhà dùng: không để lỡ hai lần liên tiếp. Lỡ một tối là tai nạn, lỡ hai tối là bắt đầu một thói quen mới theo chiều ngược lại.
Khi một thói quen cứ mãi không vào, đừng đổ cho ý chí. Hỏi lại: việc này có quá to không? Tín hiệu có rõ không? Đồ dùng có ở đúng chỗ không? Có ai trong nhà thật sự không đồng ý với nó không? Câu hỏi cuối hay bị bỏ qua nhất. Một quy định chỉ một người muốn thì khó thành nếp của cả nhà.
Thói quen theo lứa tuổi trong nhà
- Trẻ nhỏ: chọn việc có kết thúc rõ, nhìn thấy được, như xếp dép, bỏ đồ vào giỏ. Lặp lại cùng giờ, cùng thứ tự.
- Trẻ lớn và tuổi teen: cho tham gia quyết định thói quen nào cần, làm lúc nào. Con chịu giữ cái mình góp ý tạo ra hơn cái được áp đặt.
- Vợ chồng: nói chuyện thẳng về việc gì mình thấy khó chịu nhất trong nhà, chọn một việc cùng sửa trước. Đừng mở cùng lúc mọi chuyện tích tụ.
- Ông bà: nhiều thói quen của ông bà đã có từ mấy chục năm. Hỏi ý và để ông bà góp phần mình, đừng biến nếp mới thành chuyện dạy lại người lớn.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ tuần này
Không cần đợi đầu năm hay đầu tháng. Tối nay, sau bữa cơm, hỏi cả nhà một câu: "Trong nhà mình, việc nhỏ nào nếu ai cũng làm thì đỡ cho nhau nhất?" Chọn một đáp án, thu nhỏ nó lại, gắn vào một việc sẵn có, bố trí đồ đạc cho thuận tay. Giữ trong bốn tuần rồi cùng nhìn lại.
Nếu muốn đọc thêm, ba cuốn đã nhắc ở trên đều có bản tiếng Việt và dễ đọc. Đọc để lấy ý, rồi chỉnh theo nhà mình. Không có bộ thói quen nào đúng cho mọi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu ngày thì hình thành một thói quen?
Không có con số chung. Nghiên cứu của Phillippa Lally (University College London) cho thấy trung bình khoảng 66 ngày, nhưng dao động từ 18 đến 254 ngày tuỳ người và tuỳ việc. Con số 21 ngày phổ biến trên mạng không có cơ sở vững.
Nên bắt đầu thói quen gia đình từ việc gì?
Từ việc nhỏ, làm hằng ngày và ai trong nhà cũng làm được, như cất giày lên kệ khi về nhà hoặc tự mang bát vào bồn sau bữa ăn. Việc nhỏ ít bị từ chối và dễ giữ đều hơn việc lớn.
Làm sao để con giữ thói quen mà không cần nhắc mãi?
Gắn thói quen vào một việc con đã làm hằng ngày, đặt đồ dùng ở tầm tay con và để bố mẹ làm cùng. Khen cụ thể khi con tự nhớ, không phạt khi con quên.
Lỡ bỏ vài ngày thì có phải làm lại từ đầu không?
Không. Lỡ một hai ngày không làm hỏng thói quen đang hình thành. Cách quay lại tốt nhất là làm phiên bản nhỏ nhất của việc đó ngay hôm sau, và cố không để lỡ hai lần liên tiếp.
Có nên dùng bảng dán sao để tạo thói quen cho trẻ?
Có thể dùng bảng đánh dấu việc của cả nhà, nhưng tránh so sánh ai nhiều sao hơn. Bảng xếp hạng dễ làm trẻ chỉ làm vì phần thưởng và tạo ganh đua giữa anh chị em.
