Thớt, khăn lau bếp và miếng rửa chén là ba thứ ẩm ướt nhất trong bếp, cũng là ba chỗ vi khuẩn dễ trú nhất. Cách giữ sạch gói trong ba việc: dùng riêng cho đồ sống và đồ chín, rửa xong phải để khô ráo, và thay đúng lúc. Miếng rửa chén nên thay khoảng mỗi một đến hai tuần, khăn lau thay hằng ngày hoặc khi ướt bẩn, thớt nhựa thay khi có rãnh dao sâu, thớt gỗ bỏ khi nứt toác hoặc mốc ăn sâu.
Vì sao ba món nhỏ này quan trọng
Chìa khoá thứ nhất và thứ hai trong tài liệu "5 chìa khoá thực phẩm an toàn" của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là giữ sạch và tách riêng thực phẩm sống và chín. Cả hai đều phụ thuộc vào những dụng cụ dùng đi dùng lại cả ngày. Một tấm thớt vừa chặt gà sống rồi thái luôn dưa chuột ăn sống; một chiếc khăn lau tay sau khi rửa thịt rồi lau đĩa; một miếng rửa chén ẩm cả tuần trong góc bồn: đó là những con đường vi khuẩn đi từ đồ sống sang miệng.
Điều may mắn: giữ sạch ba món này không cần sản phẩm đặc biệt, chỉ cần thói quen đúng.
Thớt: chọn, chia và chăm
Tách thớt sống và thớt chín
Nguyên tắc quan trọng nhất là có ít nhất hai tấm thớt: một cho thịt cá sống, một cho đồ chín và rau quả ăn sống. Nhiều gia đình dùng thớt nhựa khác màu để khỏi nhầm, chẳng hạn màu đỏ cho thịt sống, xanh cho rau, trắng cho đồ chín. Không cần đúng bảng màu nào, cần cả nhà cùng hiểu. Nếu chỉ có một thớt, thứ tự an toàn là thái đồ chín và rau sống trước, thịt cá sống sau cùng, rồi rửa thớt ngay.
So sánh các loại thớt
| Loại thớt | Ưu điểm | Nhược điểm | Cách giữ sạch |
|---|---|---|---|
| Gỗ nguyên khối (nghiến, me, xà cừ…) | Nặng, chắc, êm dao, hợp chặt | Ngấm nước, dễ nứt, dễ mốc nếu để ẩm | Rửa nước nóng, nước rửa chén; dựng khô; không ngâm lâu |
| Tre ép | Nhẹ, ít ngấm hơn gỗ | Mặt cứng làm dao mau cùn; keo có thể bong nếu ngâm | Như thớt gỗ |
| Nhựa | Nhẹ, rẻ, dễ chia màu, một số loại cho vào máy rửa chén | Rãnh dao sâu khó rửa sạch | Rửa nước nóng; thay khi bề mặt sờn sâu |
| Kính, đá | Không ngấm, dễ rửa | Làm dao cùn rất nhanh, trơn, dễ vỡ | Hợp làm đĩa bày hơn là thớt |
Không có loại nào "sạch nhất" tuyệt đối. Thớt gỗ hay thớt nhựa đều an toàn nếu được rửa kỹ, để khô và thay đúng lúc. Điều quyết định là thói quen, không phải chất liệu.
Rửa và làm khô thớt
- Cạo vụn thức ăn, rửa ngay sau khi dùng bằng nước rửa chén và nước ấm, cọ cả hai mặt và cạnh.
- Thớt vừa thái thịt cá sống: rửa kỹ hơn, có thể dội nước sôi lên mặt thớt (cẩn thận với thớt nhựa mỏng dễ cong).
- Muốn khử mùi tanh, hành tỏi: chà muối hạt và một lát chanh, rồi rửa lại.
- Dựng thớt đứng cho ráo hai mặt, không úp sấp lên mặt bàn ẩm.
- Thớt gỗ: thỉnh thoảng phơi chỗ thoáng, có nắng nhẹ. Tránh phơi nắng gắt lâu vì dễ nứt.
Thớt gỗ có thể được thoa một lớp mỏng dầu khoáng loại an toàn cho thực phẩm (bán làm dầu dưỡng thớt, đồ gỗ nhà bếp) khi bề mặt đã khô xác; dầu ăn thông thường để lâu có thể bị ôi, giúp gỗ bớt ngấm nước. Đây là việc làm vài lần mỗi năm, không bắt buộc.
Khi nào thay thớt
- Thớt nhựa có rãnh dao sâu, sờ thấy xơ, đổi màu không rửa ra.
- Thớt gỗ nứt toác, có vết mốc đen ăn sâu vào thớ, mùi hôi không mất.
- Thớt cong vênh, kê không phẳng, dễ trượt khi thái.
Khăn lau bếp: ít nhưng phải đúng việc
Khăn lau là thứ hay bị dùng "đa năng" nhất: lau tay, lau bàn, lau đĩa, lót nồi nóng, lau sàn khi đổ nước. Cách đơn giản để giữ sạch là chia khăn theo việc:
- Khăn lau tay: treo riêng, thay hằng ngày hoặc ngay khi ướt bẩn.
- Khăn lau chén bát: chỉ dùng cho đồ đã rửa sạch, không lau tay.
- Khăn lau bàn, mặt bếp: loại khác màu, thay hằng ngày.
- Giấy lau bếp: dùng cho nước thịt cá sống, dầu mỡ, vết bẩn nặng rồi bỏ luôn.
Khăn dùng xong treo trải rộng cho khô, không vo tròn để trên bồn rửa. Giặt khăn bếp bằng nước nóng (theo nhãn), có thể tách khỏi quần áo. Khăn đã có mùi chua dù vừa giặt là khăn đã ngấm vi khuẩn, nên ngâm nước nóng, giặt lại, phơi nắng; nếu vẫn hôi thì thay.
Một mẹo giúp cả nhà không phải nhớ: để một giỏ nhỏ khăn sạch gấp sẵn trong ngăn kéo gần bồn rửa, một giỏ khác cho khăn bẩn. Ai thấy khăn ướt thì đổi, không cần chờ người phụ trách.
Miếng rửa chén: thứ bẩn nhất trong bếp
Miếng bọt biển rửa chén có vô số lỗ nhỏ, luôn ẩm, lại dính vụn thức ăn: một nơi rất hợp cho vi khuẩn phát triển. Nhiều chuyên gia an toàn thực phẩm khuyên thay miếng rửa chén thường xuyên thay vì cố khử trùng nó mãi.
Giữ miếng rửa chén sạch hơn giữa các lần thay
- Rửa sạch vụn thức ăn, vắt thật kiệt sau mỗi lần dùng.
- Để trên giá có lỗ thoáng, không để chìm trong vũng nước ở đáy bồn.
- Có thể ngâm nước sôi vài phút, hoặc cho vào máy rửa chén cùng mẻ nếu máy có chế độ nhiệt cao.
- Không dùng miếng rửa chén lau nước thịt sống trên mặt bàn; dùng giấy lau rồi bỏ.
- Tách riêng miếng rửa chén bát với miếng cọ nồi chảo bám dầu, cọ bồn rửa.
Một số người hâm miếng bọt biển ướt trong lò vi sóng. Cách này có rủi ro cháy nếu miếng còn khô hoặc có sợi kim loại, nên nếu làm phải đúng hướng dẫn trên bao bì; nhiều nhà thấy đơn giản hơn là thay mới thường xuyên.
Khi nào phải thay
Khoảng mỗi một đến hai tuần với nhà nấu hằng ngày, hoặc sớm hơn nếu miếng có mùi, đổi màu, bở rách. Miếng cũ không bỏ phí: cắt góc đánh dấu, chuyển sang cọ bồn rửa, thùng rác, rồi mới bỏ hẳn. Miếng rửa dạng lưới, bàn chải cán dài khô nhanh hơn bọt biển, là lựa chọn đáng cân nhắc.
Bảng tóm tắt: rửa thế nào, thay khi nào
| Đồ dùng | Sau mỗi lần dùng | Định kỳ | Thay khi |
|---|---|---|---|
| Thớt sống | Rửa nước ấm, nước rửa chén; dựng khô | Dội nước sôi, chà muối chanh | Rãnh sâu, nứt, mốc ăn sâu |
| Thớt chín, rau | Rửa, dựng khô | Phơi chỗ thoáng | Như trên |
| Khăn lau tay, bàn | Treo trải rộng | Thay hằng ngày, giặt nước nóng | Hôi dù đã giặt, sờn rách |
| Miếng rửa chén | Xả vụn, vắt kiệt, để giá thoáng | Ngâm nước sôi vài phút | Khoảng một đến hai tuần, hoặc khi có mùi |
| Bàn chải cọ | Xả sạch, để khô | Ngâm nước nóng | Lông xoè, mòn |
Góc nhìn hôm nay: thói quen chung, không phải luật riêng của người nấu
Thớt màu, khăn chia việc, miếng rửa chén thay đều chỉ có tác dụng khi cả nhà cùng làm theo. Ông bà quen một tấm thớt gỗ to dùng cho mọi thứ; người giúp việc theo giờ quen lau mọi thứ bằng một khăn; trẻ lớn vào bếp lấy luôn khăn lau tay để lau bàn. Không cần phê bình ai, chỉ cần một lần nói rõ và làm cho dễ: thớt treo theo màu ngay tầm tay, khăn sạch ở chỗ dễ lấy, giỏ khăn bẩn ngay cạnh.
Muốn đọc thêm, tài liệu "5 chìa khoá thực phẩm an toàn" của WHO và các khuyến cáo phòng chống ngộ độc thực phẩm của Bộ Y tế đều có phần về vệ sinh dụng cụ nhà bếp, viết ngắn, dễ in ra dán trong bếp.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên thay miếng rửa chén một lần?
Với nhà nấu ăn hằng ngày, nên thay khoảng mỗi một đến hai tuần, sớm hơn nếu miếng có mùi, đổi màu hoặc bở rách. Giữa các lần thay, vắt kiệt và để trên giá thoáng cho khô.
Thớt gỗ hay thớt nhựa sạch hơn?
Cả hai đều an toàn nếu được rửa ngay sau khi dùng, để khô hoàn toàn và thay đúng lúc. Thớt gỗ cần tránh ngâm nước lâu; thớt nhựa cần thay khi có rãnh dao sâu khó rửa sạch.
Có cần dùng thớt riêng cho thịt sống không?
Nên có. Tách thớt cho thịt cá sống và thớt cho đồ chín, rau ăn sống là cách đơn giản để tránh vi khuẩn từ đồ sống lây sang đồ ăn ngay. Nếu chỉ có một thớt, thái đồ chín và rau trước, thịt sống sau rồi rửa thớt ngay.
Làm sao khử mùi tanh trên thớt?
Chà mặt thớt bằng muối hạt và một lát chanh, để vài phút rồi rửa lại bằng nước ấm và nước rửa chén. Sau đó dựng thớt cho khô ở chỗ thoáng.
Khăn lau bếp nên giặt thế nào?
Thay khăn hằng ngày hoặc khi ướt bẩn, giặt bằng nước nóng theo nhãn và phơi khô hẳn, có thể giặt riêng với quần áo. Khăn vẫn có mùi chua sau khi giặt là dấu hiệu nên ngâm giặt lại kỹ hoặc thay mới.
