Sắp xếp tủ lạnh khoa học dựa trên một nguyên tắc: mỗi ngăn có nhiệt độ khác nhau, nên mỗi loại thực phẩm phải nằm đúng chỗ hợp với nó. Đồ ăn chín, đồ đã mở nắp để ngăn trên; thịt cá sống để ngăn dưới cùng, đựng trong hộp kín; rau củ vào ngăn kéo; cửa tủ chỉ dành cho thứ chịu được chênh nhiệt như nước chấm, nước uống. Làm đúng vậy, tủ ít mùi, đồ tươi lâu hơn, và cả nhà mở tủ là thấy ngay thứ cần tìm.
Vì sao tủ lạnh cần sắp xếp theo vùng
Nhiều nhà coi tủ lạnh như một cái hộp lạnh đều. Thực tế không phải vậy. Khí lạnh đi theo đường riêng, cửa tủ mở ra đóng vào hàng chục lần mỗi ngày, ngăn trên và ngăn dưới chênh nhau vài độ. Nhiệt độ khuyến cáo cho ngăn mát là từ 5°C trở xuống, ngăn đá khoảng −18°C. Đây là mức mà các hướng dẫn an toàn thực phẩm, trong đó có tài liệu "5 chìa khoá thực phẩm an toàn" của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), dùng để làm chậm sự phát triển của vi khuẩn.
Sắp xếp theo vùng còn giải quyết một chuyện quen thuộc trong gia đình: đồ cũ bị đẩy ra sau, quên luôn, đến khi bốc mùi mới phát hiện. Tủ có chỗ cố định cho từng loại thì ai mở cũng biết cất về đâu, không cần một người "giữ bản đồ tủ lạnh" trong đầu.
Kiểm nhiệt độ thật của tủ
Núm vặn số 1 đến 7 trên nhiều dòng tủ không phải là độ C. Muốn biết tủ lạnh thật sự bao nhiêu độ, đặt một chiếc nhiệt kế tủ lạnh (loại nhỏ, treo hoặc đặt được) ở giữa ngăn mát, để qua đêm rồi đọc. Nếu cao hơn 5°C, chỉnh núm lạnh hơn một nấc và đo lại sau 24 giờ. Tủ có màn hình hiển thị nhiệt độ thì vẫn nên đo đối chiếu một lần, vì cảm biến đặt ở một điểm, không đại diện cho cả tủ.
Bản đồ từng ngăn: thứ gì để đâu
Mỗi dòng tủ bố trí khác nhau một chút, nhưng nguyên tắc chung áp dụng được cho hầu hết tủ hai cửa ngăn đá trên hoặc ngăn đá dưới.
| Vị trí | Đặc điểm | Nên để | Không nên để |
|---|---|---|---|
| Ngăn trên cùng | Nhiệt độ khá ổn định | Đồ ăn chín, thức ăn thừa đã đậy kín, đồ uống đã mở, sữa chua, phô mai | Thịt cá sống |
| Ngăn giữa | Ổn định, dễ nhìn thấy nhất | Trứng (để trong hộp), đậu phụ, đồ cần dùng sớm, hộp "ăn trước" | Đồ để lâu ngày dễ bị quên |
| Ngăn dưới cùng (trên ngăn kéo rau) | Thường lạnh nhất của ngăn mát | Thịt, cá, hải sản sống trong hộp kín có khay hứng; đồ đang rã đông | Rau ăn sống, đồ chín |
| Ngăn kéo rau củ | Ẩm hơn, kín gió | Rau lá, củ, quả (tách riêng nhóm sinh nhiều khí ethylene nếu có hai ngăn) | Thịt sống, đồ chín |
| Cửa tủ | Ấm nhất, chênh nhiệt nhiều nhất | Nước uống, nước chấm, tương, bơ, mứt, gia vị đóng chai | Sữa tươi, trứng, thịt cá |
| Ngăn đá | Khoảng −18°C | Thịt cá chia phần, đồ đông lạnh, đá viên | Đồ chưa chia phần, hộp thuỷ tinh đầy nước (dễ nứt) |
Nguyên tắc ẩn sau bảng này là chìa khoá thứ hai trong năm chìa khoá của WHO: tách riêng thực phẩm sống và chín. Thịt cá sống ở dưới cùng để nếu nước có rỉ ra cũng không nhỏ xuống đồ ăn chín hay rau sống.
Chuyện trứng để cửa tủ
Nhiều tủ lạnh làm sẵn khay trứng ở cửa, nên ai cũng để trứng ở đó. Nhưng cửa tủ là chỗ ấm và dao động nhiệt nhiều nhất. Để trứng trong hộp giấy hoặc hộp nhựa có nắp ở ngăn giữa giúp trứng ổn định hơn, lại không ám mùi. Khay trứng ở cửa có thể dùng đựng gói gia vị nhỏ, ớt, tỏi bóc sẵn trong hộp.
Hộp đựng, nhãn và quy tắc "vào trước ra trước"
Tủ lạnh gọn nhờ đồ đựng nhiều hơn nhờ kỹ năng xếp. Vài lựa chọn đơn giản:
- Hộp trong suốt có nắp: nhìn thấy bên trong, khỏi mở từng hộp. Hộp vuông, chữ nhật tiết kiệm chỗ hơn hộp tròn.
- Khay nhựa phân nhóm: một khay "đồ ăn sáng" (sữa chua, phô mai, bơ), một khay "gia vị mở dở", kéo ra cả khay là thấy hết.
- Túi zip cho ngăn đá: dàn phẳng thịt cá đã chia phần, cấp đông nằm ngang rồi dựng đứng như sách, đỡ tốn chỗ và rã đông nhanh hơn.
- Nhãn ngày: băng dính giấy và bút lông, ghi tên món và ngày nấu hoặc ngày mua. Không cần đẹp, cần đều.
Quy tắc "vào trước ra trước" (nhiều người gọi theo tiếng Anh là FIFO) nghĩa là đồ mới mua xếp phía sau, đồ cũ kéo ra trước. Nghe hiển nhiên nhưng hiếm nhà làm đều, vì người cất đồ đi chợ về thường mệt và nhét vào chỗ trống gần nhất. Dán một tấm nhãn nhỏ ở mép ngăn hoặc thống nhất trong buổi họp gia đình là cách giữ thói quen này.
Hộp "ăn trước"
Một mẹo nhiều gia đình thấy hiệu quả: dành một hộp hoặc một khay ở ngăn giữa, ngang tầm mắt, gọi là hộp "ăn trước". Thứ gì sắp hết hạn, thức ăn thừa hôm qua, nửa quả bơ, mấy lát giò còn lại thì bỏ vào đó. Ai đói mở tủ, hay ai chuẩn bị bữa, sẽ lấy hộp này đầu tiên. Cách này giảm lãng phí rõ rệt mà không cần ai nhắc nhở.
Những sai lầm làm tủ lạnh vừa bừa vừa kém lạnh
- Nhồi quá đầy. Khí lạnh cần khoảng trống để lưu thông. Ngăn mát chật cứng thì chỗ lạnh chỗ không, đồ ở góc dễ hỏng. Ngược lại, ngăn đá đầy vừa phải lại giữ lạnh tốt hơn khi mất điện.
- Che lỗ thoát khí lạnh. Nhiều tủ có lỗ gió ở vách sau hoặc trên trần ngăn mát. Đặt hộp to chắn ngay đó khiến đồ gần lỗ bị đông đá, đồ xa thì không đủ lạnh.
- Cho đồ còn nóng hổi vào tủ. Nồi canh sôi đặt thẳng vào làm cả ngăn ấm lên. Nhưng cũng đừng để nguội quá lâu ngoài bếp. Khuyến cáo chung là đưa đồ chín vào tủ trong vòng 2 giờ sau khi nấu; muốn nguội nhanh thì chia ra hộp nhỏ, nông.
- Để nguyên túi ni lông chợ. Túi mỏng dễ rách, rỉ nước, lại không nhìn thấy bên trong. Về nhà nên sơ chế, chia ra hộp hoặc túi zip.
- Rửa rau rồi mới cất khi còn ướt. Rau ướt nhanh úng. Nếu muốn rửa trước, để ráo hẳn, lót giấy thấm trong hộp.
- Cửa tủ mở lâu. Đứng trước tủ nghĩ xem ăn gì là chuyện ai cũng làm. Tủ có chỗ cố định cho từng thứ giúp rút ngắn khoảng này.
Sắp xếp theo kiểu tủ và theo cách nhà mình nấu
Tủ ngăn đá trên, tủ ngăn đá dưới, tủ nhiều cửa
Tủ ngăn đá dưới đưa ngăn mát lên ngang tầm mắt, rất tiện cho đồ dùng hằng ngày; ngăn đá dạng ngăn kéo thì nên chia giỏ theo nhóm (thịt, cá, rau đông lạnh, đá viên) để khỏi bới. Tủ nhiều cửa (cửa song song, bốn cửa) thường có ngăn chuyển đổi nhiệt độ: đọc sách hướng dẫn để biết chế độ nào hợp để thịt cá dùng trong vài ngày tới.
Nhà đi chợ mỗi ngày và nhà đi chợ mỗi tuần
Nhà ở gần chợ, ông bà quen đi chợ sáng, thường ít cần trữ nhiều; tủ lạnh chủ yếu giữ đồ chín và gia vị. Nhà vợ chồng cùng đi làm, đi chợ cuối tuần, thì ngăn đá và ngăn dưới cùng làm việc nhiều nhất. Khi đó chia phần ngay hôm đi chợ là bước quan trọng nhất: mỗi túi vừa một bữa, ghi ngày, xếp theo thứ tự dùng trong tuần.
Nhà ba thế hệ
Ông bà có thể quen cất đồ theo cách cũ: để cơm nguội ngoài, phơi đồ khô, giữ lại nồi canh dùng nhiều bữa. Không cần tranh luận đúng sai cho mệt. Thống nhất vài điều cốt lõi (thịt sống ở dưới, đồ chín đậy kín, ghi ngày) và chừa cho ông bà một ngăn tự sắp theo ý mình thường êm hơn là đòi cả tủ theo một quy tắc.
Giữ tủ gọn hằng tuần: mười phút trước khi đi chợ
Sắp xếp một lần thì đẹp được vài ngày. Giữ được lâu nhờ một nhịp ngắn, đều đặn. Nhiều gia đình chọn đúng lúc trước khi đi chợ cuối tuần:
- Lấy hết đồ trong hộp "ăn trước", quyết định dùng ngay hay bỏ.
- Kiểm nhanh từng ngăn: đồ nào hỏng, có mùi, đổi màu thì bỏ. Nghi ngờ thì bỏ, đừng nếm thử.
- Lau nhanh mặt khay bằng khăn ẩm, chỗ nào đổ nước thịt thì lau kỹ bằng nước rửa chén pha loãng.
- Ghi ra danh sách những gì còn, để đi chợ không mua trùng.
- Đồ mới mua về xếp ra sau đồ cũ.
Việc này hợp để giao cho một thành viên lớn trong nhà, hoặc làm hai người cùng nhau: một người lấy ra, một người lau. Trẻ lớn hơn có thể phụ ghi danh sách đồ còn lại.
Góc nhìn hôm nay: tủ lạnh là của cả nhà
Tủ lạnh gọn không phải chuyện của riêng người nấu. Khi mỗi người mở tủ đều cất đồ về đúng chỗ, đậy nắp hộp, không để chai nước rỗng lại trong tủ, thì người phụ trách bếp nhẹ đi rất nhiều. Một cách làm nhẹ nhàng: dán bên trong cửa tủ một tờ sơ đồ nhỏ, vẽ các ngăn bằng màu, mỗi màu một nhóm đồ. Trẻ con nhìn màu là nhớ, người giúp việc theo giờ mới đến cũng theo được.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc tài liệu "5 chìa khoá thực phẩm an toàn" của WHO (có bản tiếng Việt trên các trang y tế), sách hướng dẫn đi kèm chính chiếc tủ lạnh nhà mình (nhiều thông tin về ngăn chuyển đổi, lỗ gió, chế độ tiết kiệm điện ít ai đọc), và các khuyến cáo an toàn thực phẩm của Bộ Y tế, Cục An toàn thực phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Ngăn nào trong tủ lạnh lạnh nhất?
Với ngăn mát, chỗ lạnh nhất thường là ngăn dưới cùng và phía trong sát vách sau, còn cửa tủ là chỗ ấm nhất. Tuy vậy mỗi dòng tủ thiết kế lỗ gió khác nhau, nên cách chắc nhất là đặt nhiệt kế tủ lạnh đo thử ở vài vị trí.
Có nên để thịt sống ở ngăn trên cho dễ lấy không?
Không nên. Thịt cá sống có thể rỉ nước, nhỏ xuống đồ ăn chín và rau ăn sống ở dưới. Hãy để thịt cá sống trong hộp kín ở ngăn dưới cùng của ngăn mát, hoặc chia phần cấp đông nếu chưa dùng ngay.
Tủ lạnh nên để bao nhiêu độ?
Ngăn mát nên ở mức từ 5°C trở xuống, ngăn đá khoảng −18°C. Núm vặn số trên tủ không phải là độ C, nên đo bằng nhiệt kế tủ lạnh rồi chỉnh dần cho đúng.
Có nên cho đồ ăn còn nóng vào tủ lạnh không?
Không nên đặt nồi đang sôi vào tủ vì làm cả ngăn ấm lên. Nhưng cũng không để đồ chín ngoài nhiệt độ phòng quá 2 giờ. Cách tốt là chia ra hộp nhỏ, nông cho nguội nhanh rồi cất tủ.
Làm sao để cả nhà cùng giữ tủ lạnh gọn?
Hãy cố định chỗ cho từng nhóm đồ, dùng hộp trong suốt và ghi ngày, dán sơ đồ các ngăn bên trong cửa tủ. Một buổi kiểm tủ ngắn trước khi đi chợ mỗi tuần, có người phụ, sẽ giữ nếp này lâu hơn là nhắc nhở hằng ngày.
