Phân loại rác bếp đơn giản nhất là chia ba nhóm theo đúng cách Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định cho rác sinh hoạt: chất thải thực phẩm (rác hữu cơ), rác có thể tái chế, và rác còn lại. Trong bếp chỉ cần ba thùng hoặc ba túi khác màu. Rác hữu cơ có thể đem đi theo lịch thu gom của địa phương, hoặc tự ủ thành phân bón cho cây bằng thùng ủ, ủ bokashi hay làm enzyme vỏ trái cây.
Rác bếp gồm những gì
Bếp là nơi sinh ra nhiều rác nhất trong nhà, và cũng là nơi rác dễ có mùi nhất. Nhìn kỹ, rác bếp chia khá rõ:
| Nhóm | Ví dụ trong bếp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chất thải thực phẩm (hữu cơ) | Vỏ rau củ quả, cuống rau, thức ăn thừa, bã chè, bã cà phê, vỏ trứng, xương nhỏ | Dễ phân huỷ, sinh mùi nhanh, cần đổ thường xuyên |
| Có thể tái sử dụng, tái chế | Chai nhựa, lon kim loại, hộp giấy, thùng các-tông, chai lọ thuỷ tinh, hộp sữa giấy | Tráng sơ cho sạch, để khô, ép dẹt cho đỡ chỗ |
| Rác còn lại | Túi ni lông bẩn dầu, giấy lau dính dầu, miếng rửa chén cũ, gói bánh nhiều lớp, hộp xốp dính thức ăn | Gói kín, bỏ theo lịch thu gom |
| Cần xử lý riêng | Dầu ăn đã qua sử dụng, pin, bóng đèn, bình xịt côn trùng, chai hoá chất tẩy rửa còn dở | Không đổ xuống cống, không trộn rác thường; hỏi điểm thu gom ở địa phương |
Luật nói gì về phân loại rác tại nhà
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định chất thải rắn sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân phải được phân loại theo ba nhóm: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Lộ trình áp dụng chậm nhất từ cuối năm 2024. Cách thu gom cụ thể (ngày nào thu rác gì, túi màu gì, phí tính thế nào) do từng tỉnh, thành phố quy định, nên mỗi nơi một khác.
Vì vậy, việc đầu tiên nên làm là hỏi tổ dân phố, ban quản lý chung cư hoặc đơn vị thu gom nơi mình ở: lịch thu, quy định túi đựng, điểm nhận rác tái chế. Phân loại thật kỹ ở nhà mà ngoài kia đổ chung một xe thì công sức cũng phí; ngược lại, khu đã thu riêng mà nhà mình vẫn đổ lẫn thì gây khó cho cả khu.
Sắp xếp góc rác trong bếp cho cả nhà dễ theo
Phân loại rác thất bại ở nhiều nhà không phải vì lười, mà vì góc rác bất tiện. Vài cách làm cho dễ:
- Ba thùng, ba màu, đặt cạnh nhau ngay dưới bồn rửa hoặc góc bếp. Thùng rác hữu cơ nhỏ, có nắp kín, đặt gần nơi sơ chế nhất.
- Thùng tái chế có thể ở ban công hoặc ngoài bếp, vì rác này không bốc mùi nếu đã tráng sơ.
- Dán hình minh hoạ thay vì chữ lên nắp thùng: hình vỏ chuối, hình chai nhựa, hình túi ni lông. Trẻ nhỏ và ông bà nhìn là hiểu.
- Lót túi phân huỷ sinh học hoặc giấy báo cho thùng hữu cơ để đỡ phải rửa.
- Thùng có bàn đạp giúp người đang cầm đồ hay tay bẩn mở được nắp.
Rác hữu cơ nên đổ hằng ngày, nhất là mùa nóng. Thùng rác hữu cơ nên rửa hằng tuần bằng nước và nước rửa chén, phơi khô; muốn khử khuẩn thì dùng dung dịch tẩy pha loãng theo nhãn, và nhớ không trộn nước Javel với giấm, chất có axit hay amoniac vì sinh khí độc.
Tự xử lý rác hữu cơ tại nhà
Nếu có ban công, sân thượng hay mảnh vườn nhỏ, rác hữu cơ từ bếp có thể trở thành phân bón. Ba cách hay được các gia đình thành phố áp dụng:
Thùng ủ phân compost
Nguyên tắc là trộn rác "xanh" (vỏ rau củ, bã chè, bã cà phê, giàu nitơ, ẩm) với vật liệu "nâu" (lá khô, giấy vụn, mùn cưa, các-tông xé nhỏ, giàu carbon, khô). Tỷ lệ thường được khuyên là nhiều phần nâu hơn xanh, khoảng hai đến ba phần nâu cho một phần xanh theo thể tích, tuỳ độ ẩm. Thùng cần lỗ thoáng khí, đảo trộn định kỳ, giữ ẩm như miếng bọt biển vắt ráo. Tuỳ khí hậu và cách chăm, sau khoảng vài tháng sẽ có mùn tơi xốp, mùi đất.
Không nên cho vào thùng ủ thông thường: thịt, cá, xương lớn, sữa, dầu mỡ, thức ăn nhiều muối, vì dễ bốc mùi, thu hút ruồi chuột.
Ủ bokashi
Bokashi là từ tiếng Nhật, chỉ cách ủ lên men kín khí bằng cám (trấu, cám gạo) đã được cấy vi sinh vật có lợi. Cách làm phổ biến ngày nay thường dùng chế phẩm vi sinh EM (vi sinh vật hữu hiệu) do giáo sư Teruo Higa ở Nhật Bản phát triển từ thập niên 1980. Rác cho vào xô có nắp kín, rắc cám, nén chặt; nước rỉ ở đáy xô được xả ra qua vòi. Sau vài tuần lên men, rác được chôn xuống đất hoặc trộn vào đất trồng để phân huỷ tiếp. Bokashi nhận được cả một ít thức ăn chín, nhưng vẫn cần làm đúng hướng dẫn của chế phẩm.
Enzyme vỏ trái cây
Nhiều gia đình ngâm vỏ trái cây (cam, chanh, bưởi, dứa) với đường và nước trong bình nhựa có nắp, tỷ lệ hay được truyền là một phần đường, ba phần vỏ, mười phần nước, để khoảng ba tháng. Dung dịch này thường được gọi là eco-enzyme, do Tiến sĩ Rosukon Poompanvong ở Thái Lan phổ biến. Dung dịch được dùng pha loãng để tưới cây, lau sàn. Cần mở nắp xả khí trong những tuần đầu vì bình sinh khí, và nên coi đây là cách tận dụng vỏ quả, không phải chất khử trùng thay thế.
| Thùng compost | Bokashi | Enzyme vỏ quả | |
|---|---|---|---|
| Nhận loại rác | Rau củ, bã, vỏ trứng; không thịt cá | Rau củ, một ít đồ chín | Chỉ vỏ trái cây |
| Cần chỗ | Ban công, sân, vườn | Góc bếp hoặc ban công | Góc mát, khuất nắng |
| Thời gian | Vài tháng | Vài tuần lên men, rồi chôn đất | Khoảng ba tháng |
| Sản phẩm | Mùn bón cây | Rác lên men để chôn, nước rỉ pha loãng tưới cây | Dung dịch pha loãng tưới cây, lau sàn |
Dầu ăn thừa và rác "khó" trong bếp
- Dầu ăn đã dùng: không đổ xuống bồn rửa hay bồn cầu, vì dầu nguội đóng thành mảng gây tắc cống. Để nguội, gom vào chai có nắp, hỏi nơi thu gom dầu ăn đã qua sử dụng ở địa phương; nếu không có, thấm vào giấy hoặc mùn cưa rồi bỏ theo rác còn lại.
- Vỏ hộp, chai hoá chất tẩy rửa: dùng hết rồi mới bỏ, không tráng hoá chất xuống cống chung với chất khác.
- Dao kéo hỏng, mảnh thuỷ tinh vỡ: gói bằng giấy dày hoặc hộp các-tông, ghi chú hoặc dán băng dính để người thu gom không bị đứt tay.
- Pin, bóng đèn: gom riêng, mang đến điểm thu hồi khi có.
Góc nhìn hôm nay: một nếp nhà, không phải một bài kiểm tra
Phân loại rác là thói quen dễ dạy cho trẻ nhất vì nó cụ thể, nhìn thấy được: vỏ chuối vào thùng này, chai nước vào thùng kia. Trẻ nhỏ có thể phụ mang chai lọ đã tráng ra thùng tái chế, trẻ lớn hơn phụ ép dẹt hộp giấy, chăm thùng ủ. Ông bà nhiều người vốn đã quen tận dụng: vỏ rau cho gà vịt, bã chè bón cây, chai lọ rửa sạch để dành. Đó là gốc rất tốt để cả nhà cùng làm tiếp, không cần nói ai đúng ai sai.
Đừng biến chuyện phân loại thành cuộc soi lỗi: ai bỏ nhầm thì nhẹ nhàng nhặt ra và chỉ lại. Muốn tìm hiểu thêm, hãy xem quy định thu gom rác sinh hoạt của tỉnh, thành phố nơi mình sống, các tài liệu hướng dẫn phân loại rác tại nguồn của địa phương, và hướng dẫn kèm theo chế phẩm vi sinh nếu định ủ phân.
Câu hỏi thường gặp
Rác hữu cơ trong bếp gồm những gì?
Rác hữu cơ hay chất thải thực phẩm gồm vỏ và cuống rau củ quả, thức ăn thừa, bã chè, bã cà phê, vỏ trứng và xương nhỏ. Đây là nhóm dễ phân huỷ, nhanh có mùi nên cần đổ hằng ngày hoặc đem ủ.
Phân loại rác tại nhà theo luật gồm mấy loại?
Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, rác sinh hoạt chia ba nhóm: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Cách thu gom cụ thể do từng tỉnh, thành phố quy định.
Ủ phân từ rác bếp ở chung cư được không?
Được, nếu có ban công thoáng. Ủ bokashi trong xô kín hợp với căn hộ vì ít mùi và ít chỗ; thùng compost cần thoáng khí và nhiều vật liệu khô như lá, giấy vụn. Không cho thịt cá, dầu mỡ vào thùng compost thông thường.
Dầu ăn thừa nên đổ đi đâu?
Không đổ dầu ăn xuống bồn rửa hay bồn cầu vì dễ gây tắc cống. Để nguội, gom vào chai có nắp, mang đến điểm thu gom nếu địa phương có; nếu không, thấm vào giấy hoặc mùn cưa rồi bỏ cùng rác còn lại.
Làm sao để thùng rác bếp không bốc mùi?
Tách riêng rác hữu cơ vào thùng nhỏ có nắp kín, đổ hằng ngày, lót túi hoặc giấy báo, và rửa thùng hằng tuần rồi phơi khô. Rác tái chế nên tráng sơ trước khi bỏ để không có mùi thức ăn.
