Tổng vệ sinh nhà cửa nên làm theo ba nguyên tắc thứ tự: bớt đồ trước, lau sau; từ trên xuống dưới (trần, quạt, nóc tủ rồi mới tới sàn); từ trong ra ngoài (phòng trong cùng ra phía cửa chính, tầng trên xuống tầng dưới). Mỗi phòng đi theo cùng một vòng: dọn bề mặt, lau khô bụi, lau ướt, rồi sàn. Chia việc theo khu cho từng người và chia ra hai, ba buổi thì cả nhà làm được mà không kiệt sức.
Khi nào cần tổng vệ sinh
Tổng vệ sinh khác dọn hằng tuần ở chỗ nó chạm tới những nơi bình thường bỏ qua: nóc tủ, trong tủ, sau tủ lạnh, rèm, đèn trần, ray cửa. Nhiều gia đình làm một hai lần một năm vào các dịp:
- Trước Tết Nguyên đán — theo tục nhiều nơi, dọn nhà cuối năm để đón năm mới (có bài riêng về lịch dọn nhà đón Tết trong danh mục việc nhà theo mùa).
- Sau mùa nồm hoặc mùa mưa, khi tường và đồ vải đã ngấm ẩm.
- Sau khi người nhà ốm lâu, sau khi sinh em bé được vài tháng, sau khi sửa nhà.
- Trước hoặc sau khi chuyển vào nhà mới.
Bài này nói về trình tự chung cho một lần tổng vệ sinh bất kỳ, không gắn với dịp nào.
Chuẩn bị: một buổi tối trước ngày làm
- Cả nhà ngồi 15 phút, đi một vòng nhà trong đầu và liệt kê các khu: từng phòng ngủ, phòng khách, bếp, nhà tắm, ban công, cầu thang, sân thượng.
- Chia khu cho từng người, kèm phần việc chung (rèm, đèn trần) cần hai người.
- Gom dụng cụ: thang chắc chắn, máy hút bụi, cây lau, xô, khăn sợi nhỏ nhiều cái, găng tay, túi rác lớn, ba thùng hoặc thùng giấy dán nhãn "giữ – cho – bỏ".
- Kiểm tra chất tẩy: đủ loại cần dùng, đọc lại nhãn. Thống nhất không ai pha trộn chất tẩy, nhất là Javel với giấm, chất tẩy cặn có axit hoặc chất có amoniac — sinh khí độc.
- Xem dự báo thời tiết: chọn ngày khô ráo để giặt rèm, phơi chăn và mở cửa thông gió. Miền Bắc tránh ngày nồm; miền Nam chọn buổi sáng trước cơn mưa chiều.
- Sắp xếp cho trẻ nhỏ và người già: trẻ có việc vừa sức, khu đang dùng hoá chất thì trẻ ra ngoài; ông bà làm việc nhẹ ngồi được, không leo thang.
Bước 1: bớt đồ trước khi lau
Lau chùi quanh một đống đồ không dùng tới là phí công. Trước khi cầm khăn, mỗi người đi qua khu của mình với ba thùng "giữ – cho – bỏ":
- Hộp, túi giấy, bao bì cũ tích lại sau các lần mua sắm.
- Quần áo, giày dép không ai mặc qua cả năm.
- Giấy tờ, tờ rơi, hoá đơn hết hạn (giấy tờ quan trọng thì cất riêng, không vứt vội).
- Thuốc hết hạn — mang tới nơi nhận thu gom nếu địa phương có, không đổ xuống bồn.
- Đồ hỏng chờ sửa từ lâu: quyết sửa hay bỏ.
Đặt giới hạn thời gian cho bước này, ví dụ một giờ. Đồ kỷ niệm, ảnh cũ, đồ của người khác trong nhà thì không tự vứt — để chủ nhân quyết, có thể làm vào dịp khác.
Bước 2: từ trên xuống dưới trong mỗi phòng
Trọng lực là bạn của người dọn: bụi luôn rơi xuống. Lau sàn trước rồi phủi quạt trần là phải lau sàn lại. Trong mỗi phòng, đi theo vòng sau:
| Thứ tự | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1 | Mạng nhện góc trần, quạt trần, đèn trần | Ngắt điện quạt, đèn; đứng thang có người giữ |
| 2 | Rèm cửa: tháo đem giặt | Giặt sớm để kịp khô trong ngày |
| 3 | Nóc tủ, khung tranh, máy điều hoà (lưới lọc) | Lau ẩm, không phủi khô |
| 4 | Cửa kính, khung cửa, ray cửa | Hút ray trước, lau kính sau |
| 5 | Trong tủ, kệ: lấy đồ ra, lau, xếp lại | Tiện bớt đồ thêm lần nữa |
| 6 | Bề mặt: bàn, ghế, kệ tivi, công tắc, tay nắm | Khăn ẩm rồi khăn khô |
| 7 | Sofa, nệm: hút bụi, xoay nệm | Xem nhãn trước khi dùng nước |
| 8 | Chân tường, sau và dưới đồ đạc | Kéo đồ nhẹ ra; đồ nặng cần hai người |
| 9 | Hút bụi sàn, rồi lau ướt | Từ trong ra cửa phòng |
Bước 3: từ trong ra ngoài trong cả nhà
Thứ tự giữa các phòng cũng quan trọng không kém:
- Tầng trên trước, tầng dưới sau — với nhà nhiều tầng. Bụi và nước từ cầu thang sẽ xuống dưới.
- Phòng ngủ, phòng trong trước, phòng khách sau, lối vào và sân cuối cùng. Mọi người đi qua lối vào suốt buổi, lau sớm là bẩn lại.
- Bếp và nhà tắm có thể làm song song bởi người khác, vì cần nhiều thời gian ngâm chất tẩy. Hai khu này dùng nhiều hoá chất, mở cửa thông gió và để trẻ ra ngoài khi làm.
- Cầu thang: từ bậc trên cùng xuống, lau tay vịn trước bậc.
- Ban công, sân thượng, sân: cuối cùng, cùng lúc đổ rác lớn.
Những chỗ hay bị quên
- Sau và dưới tủ lạnh, máy giặt — bụi, tóc, có khi cả mốc. Rút điện trước khi kéo tủ lạnh, kéo nhẹ để không gãy ống, và để tủ lạnh đứng yên một lúc sau khi đặt lại theo hướng dẫn nhà sản xuất.
- Công tắc đèn, ổ cắm, điều khiển từ xa: lau bằng khăn hơi ẩm vắt kiệt, không xịt nước trực tiếp.
- Nóc cửa ra vào, khung tranh, gờ tường.
- Thùng rác: rửa, phơi khô.
- Ngăn kéo bếp: vụn bánh, ruồi giấm.
- Lưới chống muỗi, ray cửa sổ.
- Bên trong máy giặt, gioăng cửa máy giặt cửa trước.
- Giá giày, góc cửa ra vào.
Chia việc và giữ sức
Tổng vệ sinh trong một ngày dễ khiến ai đó kiệt sức, rồi nảy cãi vã. Vài cách giữ không khí vui vẻ:
- Chia thành hai, ba buổi: buổi một bớt đồ và giặt rèm; buổi hai lau từ trên xuống; buổi ba bếp, nhà tắm, sàn.
- Mỗi người một khu rõ ràng, chỉ hỗ trợ nhau ở phần cần hai người (thang, kéo tủ).
- Nghỉ giữa giờ mỗi tiếng, uống nước. Làm ngoài ban công nắng thì đội mũ.
- Bê đồ nặng đúng tư thế: gập gối, giữ lưng thẳng, ôm vật sát người; vật quá nặng thì hai người.
- Trẻ nhỏ: lau bậu cửa thấp, xếp sách, mang đồ nhẹ ra thùng "cho". Khen sự góp sức, không so con này với con kia.
- Ông bà: thường giỏi nhất ở việc sắp xếp, gấp đồ, chọn đồ cho tặng; để người trẻ làm phần leo, bê, cúi lâu.
Góc làm tiếp: giữ sạch sau tổng vệ sinh
Ngay tối hôm đó, viết lại những chỗ mất công nhất (thường là nóc tủ, rèm, sau tủ lạnh) và đưa chúng vào lịch dọn hằng tháng hoặc theo mùa, để lần sau đỡ nặng. Mang đồ "cho" đi trong tuần, đừng để thùng nằm ở góc nhà thêm vài tháng. Chụp vài tấm ảnh căn nhà gọn gàng — lúc nào thấy nhà bừa trở lại, nhìn ảnh để nhớ cả nhà đã làm được gì cùng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Tổng vệ sinh nhà cửa nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng việc bớt đồ không dùng tới, sau đó dọn từ trên xuống dưới trong mỗi phòng và từ phòng trong cùng ra phía cửa chính. Nhà nhiều tầng thì làm tầng trên trước.
Vì sao phải lau từ trên xuống dưới?
Vì bụi và nước luôn rơi xuống. Lau quạt trần, nóc tủ sau khi đã lau sàn thì sàn lại bẩn và phải làm lại. Làm từ trên xuống giúp mỗi chỗ chỉ phải lau một lần.
Tổng vệ sinh nhà mất bao lâu?
Tuỳ diện tích, số người và mức bừa. Căn hộ hai phòng ngủ với bốn người cùng làm thường cần một ngày, chia thành hai, ba buổi. Nhà phố nhiều tầng có thể cần hai ngày cuối tuần.
Bao lâu nên tổng vệ sinh nhà một lần?
Nhiều gia đình làm một đến hai lần mỗi năm, như trước Tết và sau mùa mưa hoặc mùa nồm. Nếu lịch dọn hằng tháng đã đủ những chỗ khó như nóc tủ, rèm, sau tủ lạnh thì tổng vệ sinh sẽ nhẹ hơn nhiều.
Có nên dùng nhiều loại chất tẩy cùng lúc khi tổng vệ sinh?
Mỗi khu chỉ nên dùng một loại tại một thời điểm và xả sạch trước khi đổi loại khác. Tuyệt đối không pha trộn Javel với giấm, chất tẩy có axit hoặc amoniac vì sinh khí độc.
