Bốn chất tẩy rửa phổ biến trong nhà mỗi loại hợp một việc: nước Javel (gốc clo) để tẩy trắng đồ trắng và khử khuẩn bề mặt đã làm sạch; chất tẩy gốc oxy để tẩy ố, tẩy vết bẩn trên quần áo kể cả nhiều loại đồ màu; giấm để tẩy cặn vôi, cặn nước ở vòi và ấm đun; baking soda để chà nhẹ và khử mùi. Không có loại nào "tốt nhất", và Javel tuyệt đối không được trộn với giấm hay chất có axit, amoniac. Chọn đúng chất cho đúng việc vừa sạch hơn vừa ít hại da, hại phổi, hỏng đồ.
Làm sạch, tẩy trắng, khử khuẩn: ba việc khác nhau
Nhiều người dùng Javel cho mọi thứ vì nghĩ "mạnh nhất là sạch nhất". Thực ra:
- Làm sạch là lấy đi bụi, dầu mỡ, vết bẩn. Việc này chủ yếu nhờ chất hoạt động bề mặt (xà phòng, nước rửa chén, nước lau sàn), nước và lực chà. Hầu hết việc nhà hằng ngày chỉ cần làm sạch.
- Tẩy trắng, tẩy ố là phá vỡ các vết màu bám vào vải hoặc bề mặt — việc của Javel hoặc chất tẩy gốc oxy.
- Khử khuẩn là giảm vi khuẩn, vi rút trên bề mặt. Chỉ hiệu quả khi bề mặt đã được làm sạch trước; xịt chất khử khuẩn lên chỗ còn bám bẩn thì tác dụng kém hẳn.
Hiểu ba việc này rồi sẽ thấy: phần lớn ngày thường không cần đến Javel. Khử khuẩn chỉ thật sự cần ở những chỗ như bồn cầu, thớt sống, nơi có người ốm, hoặc sau khi nhà bị ngập.
Bảng so sánh bốn chất
| Chất | Bản chất | Hợp với | Không hợp |
|---|---|---|---|
| Nước Javel | Dung dịch natri hypoclorit, chất oxy hoá gốc clo, có tính kiềm | Tẩy trắng đồ cotton trắng; khử khuẩn bồn cầu, gạch men, bề mặt đã làm sạch; xử lý mốc trên bề mặt cứng | Len, lụa, vải màu, đồ da; kim loại để lâu (ăn mòn); dùng trong phòng kín không thông gió |
| Chất tẩy gốc oxy | Thường là bột natri percacbonat, gặp nước giải phóng hydro peroxit | Tẩy ố vàng, vết mồ hôi, vết thức ăn trên quần áo; ngâm khăn, ga gối; làm sạch vết bẩn hữu cơ | Len, lụa, đồ da; vải không bền màu (thử chỗ khuất trước) |
| Giấm ăn | Axit axetic loãng | Tẩy cặn vôi, cặn nước cứng ở vòi sen, ấm đun, kính nhà tắm; khử mùi nhẹ | Đá tự nhiên (đá cẩm thạch, đá vôi), ron gạch để lâu, gang, gioăng cao su ngâm lâu; không thay được chất khử khuẩn |
| Baking soda | Natri bicacbonat, kiềm nhẹ, hạt mịn | Chà nhẹ vết bám trên bồn rửa, nồi inox, lò; khử mùi tủ lạnh, thùng rác, giày | Đồ nhôm (có thể xỉn màu), bề mặt rất bóng dễ xước; không có tác dụng tẩy trắng hay khử khuẩn mạnh |
Nước Javel: mạnh, nhưng dễ dùng sai
Dùng đúng
- Pha loãng theo đúng hướng dẫn trên nhãn, vì nồng độ mỗi sản phẩm khác nhau.
- Pha bằng nước lạnh hoặc nước thường; pha xong nên dùng trong ngày vì dung dịch loãng mất hiệu lực dần.
- Làm sạch bề mặt trước, rồi mới lau hoặc xịt dung dịch Javel, để đủ thời gian tiếp xúc theo nhãn, sau đó lau lại bằng nước với chỗ tiếp xúc thực phẩm.
- Mở cửa sổ, bật quạt hút; đeo găng tay.
- Quần áo trắng: chỉ dùng cho đồ có ký hiệu giặt cho phép tẩy bằng chất tẩy chứa clo (hình tam giác trên nhãn, không bị gạch chéo).
Không được
- Không trộn với chất có axit (tẩy bồn cầu, tẩy cặn, giấm, chanh) — sinh khí clo.
- Không trộn với amoniac (một số nước lau kính) — sinh khí cloramin.
- Không trộn với cồn hay các chất tẩy khác.
- Không đổ Javel đậm đặc lên da, không dùng để rửa rau quả, không dùng cho đồ chơi trẻ nhỏ mà không tráng thật sạch.
Chất tẩy gốc oxy: lựa chọn mềm hơn cho quần áo
Chất tẩy gốc oxy dạng bột hoạt động tốt nhất trong nước ấm (xem nhiệt độ cho phép trên nhãn quần áo và trên bao bì). Cách dùng phổ biến là hoà tan bột vào nước rồi ngâm quần áo một thời gian theo hướng dẫn, sau đó giặt như thường. Chất này hay được dùng để:
- Tẩy ố vàng cổ áo, nách áo, khăn tắm lâu ngày ngả màu.
- Tẩy vết sữa, vết thức ăn trên quần áo trẻ em.
- Làm sáng ga gối, khăn trải bàn.
Nhiều loại an toàn với vải màu bền màu, nhưng vẫn nên thử ở một góc khuất trước. Không dùng cho len, lụa, đồ da. Bột phải cất kín, khô ráo, tránh xa tầm tay trẻ em; khi pha nên đeo găng vì dung dịch có tính kiềm, có thể làm khô rát da. Oxy già dạng lỏng cũng không được trộn với giấm.
Giấm: tốt cho cặn vôi, không phải "thần dược"
Giấm ăn là axit yếu, hoà tan được cặn vôi, cặn nước cứng — lớp màng trắng đục trên vòi sen, vách kính, đáy ấm đun. Cách làm: lau hoặc ngâm khăn tẩm giấm lên chỗ có cặn một lúc, chà nhẹ, rửa sạch bằng nước, lau khô.
Những điều nên biết:
- Giấm làm hỏng đá tự nhiên như đá cẩm thạch, đá vôi: mặt đá mất bóng, bị rỗ. Mặt bếp đá, bậc cầu thang đá không nên lau bằng giấm.
- Giấm không thay được chất khử khuẩn ở chỗ cần khử khuẩn thật sự.
- Mùi giấm bay đi khi khô, nhưng người nhạy cảm có thể thấy khó chịu; nên thông gió.
- Giấm là axit — không bao giờ dùng chung với Javel.
Baking soda: chà nhẹ và khử mùi
Baking soda (bột nở, natri bicacbonat) là bột mịn, kiềm nhẹ. Trộn với chút nước thành hồ sệt để chà vết cháy nhẹ ở nồi inox, vết bám trên bồn rửa, kính lò nướng. Để một hộp mở nắp trong tủ lạnh giúp giảm mùi. Rắc vào giày, thùng rác khô rồi đổ đi sau vài giờ.
Lưu ý: baking soda có thể làm đồ nhôm xỉn màu; bề mặt bóng dễ xước thì thử trước. Trộn baking soda với giấm tạo bọt sủi trông "sạch", nhưng hai chất trung hoà nhau, tác dụng tẩy rửa giảm hẳn — bọt chủ yếu là khí CO2.
"Tự nhiên" không có nghĩa là dùng đâu cũng được
Giấm, baking soda thường được giới thiệu là "tự nhiên, an toàn". Chúng ít độc hơn Javel, nhưng vẫn là hoá chất: giấm ăn mòn đá, baking soda xỉn nhôm, tinh dầu pha thêm vào có thể gây kích ứng với người nhạy cảm. Ngược lại, Javel dùng đúng liều, đúng chỗ, có thông gió thì vẫn là công cụ hữu ích. Điều quan trọng là đọc nhãn, dùng đúng việc, và không trộn.
Bộ chất tẩy rửa tối thiểu cho một gia đình
- Nước rửa chén — rửa bát, pha loãng lau nhiều bề mặt.
- Nước lau sàn phù hợp loại sàn nhà mình.
- Một chất tẩy rửa nhà tắm hoặc tẩy cặn.
- Nước Javel — dùng có chủ đích cho bồn cầu, khử khuẩn khi cần.
- Chất tẩy gốc oxy dạng bột — cho quần áo.
- Baking soda và giấm — cho cặn vôi và khử mùi.
Cất riêng nhóm có axit (tẩy cặn, giấm, tẩy bồn cầu) và nhóm có clo (Javel) ở hai chỗ khác nhau. Cất cao, xa tầm tay trẻ em, giữ trong chai gốc.
Câu hỏi thường gặp
Javel và chất tẩy gốc oxy khác nhau thế nào?
Javel là chất tẩy gốc clo, rất mạnh, dùng tẩy trắng đồ cotton trắng và khử khuẩn bề mặt, nhưng làm phai vải màu và hỏng len lụa. Chất tẩy gốc oxy nhẹ hơn, giải phóng hydro peroxit trong nước, hợp để tẩy ố trên quần áo kể cả nhiều loại vải màu bền màu.
Giấm có diệt khuẩn được không?
Giấm là axit yếu, giỏi tẩy cặn vôi và khử mùi nhẹ, nhưng không thay được chất khử khuẩn ở những chỗ cần khử khuẩn thật sự như bồn cầu hay thớt dùng cho thịt sống.
Có nên trộn baking soda với giấm để tẩy rửa?
Không cần. Hai chất trung hoà lẫn nhau, sủi bọt rồi gần như mất tác dụng. Dùng riêng từng chất cho đúng việc sẽ hiệu quả hơn: giấm cho cặn vôi, baking soda để chà nhẹ và khử mùi.
Lau mặt đá cẩm thạch bằng giấm được không?
Không nên. Giấm là axit, làm mặt đá cẩm thạch, đá vôi mất bóng và bị rỗ. Mặt đá tự nhiên nên lau bằng nước và chất tẩy rửa trung tính.
Pha nước Javel bao nhiêu là đủ?
Mỗi sản phẩm có nồng độ khác nhau nên phải pha đúng theo hướng dẫn trên nhãn. Pha bằng nước lạnh, dùng trong ngày, làm sạch bề mặt trước rồi mới dùng Javel và luôn mở cửa thông gió.
