Dọn nhà sau lũ phải theo đúng thứ tự: chỉ về nhà khi chính quyền báo an toàn, chưa bật điện cho đến khi thợ kiểm tra, mang ủng và găng tay, xúc bùn và rửa khi bùn còn ướt, rồi mới làm sạch và khử khuẩn bề mặt, phơi khô nhà thật kỹ để tránh nấm mốc. Thực phẩm, nệm, đồ bọc vải đã ngâm nước lũ thường phải bỏ. Nước lũ mang theo bùn, rác, phân, xác động vật và hoá chất, nên dọn nhà sau lũ là việc vệ sinh — không chỉ là lau cho sạch mắt.
Trước khi bước vào nhà: kiểm tra an toàn
Ở miền Trung, lũ thường đến vào các tháng cuối năm; ở miền Bắc và Tây Nguyên có lũ quét, ngập do mưa lớn mùa hè; ở miền Nam có ngập do mưa và triều cường. Dù ở đâu, những việc đầu tiên giống nhau:
- Chờ thông báo của chính quyền rằng khu vực đã an toàn để trở về.
- Quan sát từ ngoài vào: tường nứt, nhà nghiêng, mái võng, nền lún, móng bị xói — có dấu hiệu này thì không vào, báo cho chính quyền xã, phường.
- Điện: không bật cầu dao, không cắm phích, không chạm thiết bị điện khi sàn còn nước hoặc người còn ướt. Đường điện và thiết bị điện ngập nước phải được thợ điện kiểm tra trước khi đóng điện lại.
- Gas: ngửi thấy mùi gas thì không bật lửa, không bật công tắc, ra ngoài và báo người có chuyên môn.
- Rắn, rết, côn trùng: lũ đẩy chúng vào nhà; dùng gậy gạt đồ trước khi thò tay vào góc tối, gầm tủ.
- Máy phát điện, bếp than: tuyệt đối không chạy trong nhà, trong gara kín. Khí CO từ máy phát và bếp than không màu không mùi, gây ngộ độc chết người — tai nạn này hay gặp đúng vào những ngày sau lũ, khi mất điện.
Đồ bảo hộ cho người dọn
- Ủng cao su, găng tay cao su dày (loại dài cổ tay), khẩu trang, quần áo dài.
- Kính bảo hộ khi xịt rửa áp lực hoặc dùng dung dịch khử khuẩn.
- Che kín vết thương hở bằng băng không thấm nước. Vết thương bị bẩn bởi nước lũ, bị đinh hay vật sắc đâm phải được rửa sạch và đến cơ sở y tế; nhân viên y tế sẽ tư vấn về tiêm phòng uốn ván.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi dọn và trước khi ăn.
Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người già và người có bệnh hô hấp không nên tham gia xúc bùn, dọn mốc. Những người này có thể lo nấu ăn, trông em, phơi đồ ở chỗ sạch.
Thứ tự dọn dẹp
- Chụp ảnh hiện trạng trước khi dọn: hữu ích nếu cần khai báo thiệt hại, bảo hiểm hoặc nhận hỗ trợ.
- Mở hết cửa cho thông gió, nếu trời không mưa.
- Xúc bùn khi còn ướt. Bùn khô đóng cứng rất khó cạo, nhất là trên gạch và trong khe. Xúc lớp dày trước, xịt nước rửa phần còn lại, đẩy ra ngoài.
- Đưa đồ đạc ra ngoài để phân loại: giữ, rửa, bỏ.
- Rửa tường, sàn bằng nước và chất tẩy rửa (nước lau sàn, xà phòng) từ trên xuống dưới. Phải rửa sạch bùn đất trước, vì chất khử khuẩn không có tác dụng tốt trên bề mặt còn bẩn.
- Khử khuẩn bề mặt (xem mục dưới).
- Làm khô nhà: mở cửa, bật quạt, máy hút ẩm (khi điện đã an toàn). Mục tiêu là khô càng nhanh càng tốt vì nấm mốc có thể bắt đầu mọc chỉ sau một hai ngày ẩm ướt.
Khử khuẩn: dùng gì, pha thế nào
Sau lũ, ngành y tế các địa phương thường hướng dẫn dùng hoá chất khử khuẩn chứa clo, như Cloramin B hoặc nước Javel, và nhiều nơi cấp phát miễn phí. Nguyên tắc:
- Pha đúng theo hướng dẫn trên nhãn hoặc của cán bộ y tế. Đậm hơn không sạch hơn mà chỉ hại da, hại phổi, hỏng đồ.
- Dùng nước sạch để pha, pha trong xô nhựa, đeo găng tay và kính.
- Lau hoặc phun lên bề mặt đã rửa sạch: sàn, tường chân ngập, mặt bếp, bồn rửa, nhà vệ sinh, tay nắm cửa. Để dung dịch tiếp xúc đủ thời gian theo hướng dẫn rồi lau lại bằng nước sạch những chỗ tiếp xúc với thức ăn.
- Không trộn chất tẩy chứa clo với chất tẩy có axit (nhiều loại tẩy bồn cầu, tẩy cặn) hoặc amoniac — sẽ sinh khí độc. Dùng một loại, xả sạch rồi mới dùng loại khác.
- Thông gió khi khử khuẩn, không làm trong phòng kín.
Đồ nào giữ, đồ nào bỏ
| Loại đồ | Thường xử lý thế nào |
|---|---|
| Thực phẩm tươi, đồ khô trong túi giấy, túi ni lông, gạo ngấm nước lũ | Bỏ. Không rửa lại để ăn. |
| Đồ hộp kín, lon chưa phồng, chưa móp méo, chưa rỉ | Có thể giữ: rửa sạch vỏ, khử khuẩn vỏ, lau khô trước khi mở. Hộp phồng, rỉ, móp nặng thì bỏ. |
| Thức ăn trong tủ lạnh mất điện lâu | Đồ tươi sống, đồ chín có dấu hiệu hỏng thì bỏ; không chắc thì bỏ. |
| Bát đĩa sứ, nồi kim loại, đồ nhựa cứng | Rửa sạch bằng nước rửa chén, khử khuẩn, tráng nước sạch, phơi khô. |
| Thớt gỗ, đồ gỗ thấm nước, núm vú bình sữa, đồ chơi trẻ em bằng vải hoặc mút | Thường nên bỏ vì khó làm sạch bên trong. |
| Nệm, gối, sofa bọc vải, thảm ngấm nước lũ | Phần lớn phải bỏ; rất khó làm khô và sạch hoàn toàn, dễ mốc. |
| Quần áo, chăn màn | Giũ bùn, giặt nhiều lần bằng xà phòng, có thể dùng chất tẩy phù hợp với loại vải, phơi khô hẳn. |
| Đồ gỗ lớn (tủ, bàn, giường gỗ đặc) | Rửa bùn, lau khô, phơi chỗ thoáng có bóng râm; phơi nắng gắt dễ nứt, cong vênh. |
| Thiết bị điện, điện tử ngâm nước | Không cắm điện thử. Để khô, nhờ thợ kiểm tra. |
| Giấy tờ, ảnh | Rửa nhẹ bùn bằng nước sạch, trải phẳng phơi nơi râm mát; giấy tờ pháp lý hỏng thì hỏi cơ quan cấp về thủ tục cấp lại. |
Nước sạch và nguồn nước
- Chưa rõ nguồn nước có an toàn không thì dùng nước đóng chai hoặc đun sôi kỹ trước khi uống, pha sữa, đánh răng.
- Giếng khoan, giếng đào bị nước lũ tràn vào cần được làm sạch, khử khuẩn theo hướng dẫn của y tế địa phương trước khi dùng lại.
- Bể chứa, téc nước bị ngập: xả hết, cọ rửa, khử khuẩn, xả lại nước sạch.
- Máy lọc nước ngập: thay lõi lọc theo hướng dẫn nhà sản xuất.
Những ngày sau: theo dõi sức khoẻ và nấm mốc
- Diệt chỗ nước đọng: chai lọ, lốp xe, chậu, máng nước sau lũ là chỗ muỗi đẻ trứng. Lật úp, đổ bỏ nước đọng quanh nhà mỗi tuần.
- Theo dõi sức khoẻ: sốt, tiêu chảy, đau cơ, phát ban, vết thương sưng đỏ sau khi lội nước lũ thì đến cơ sở y tế và kể rõ đã tiếp xúc với nước lũ.
- Nấm mốc: kiểm tra chân tường, mặt sau tủ, trần thạch cao trong vài tuần. Mảng mốc lớn, tường thạch cao ngấm nước, trần mục thường phải thay chứ không lau được. Người bị hen, dị ứng nên tránh khu vực có mốc.
- Nghỉ ngơi: dọn nhà sau lũ là việc nặng kéo dài nhiều ngày. Chia ca, uống đủ nước, không làm quá sức; nhận sự giúp đỡ của hàng xóm, đoàn thể.
Câu hỏi thường gặp
Dọn nhà sau lũ nên làm gì đầu tiên?
Chờ chính quyền báo an toàn mới về, quan sát nhà có nứt lún không, chưa bật điện cho đến khi thợ kiểm tra, rồi mang ủng, găng tay và xúc bùn khi bùn còn ướt. Làm sạch bùn đất xong mới khử khuẩn bề mặt.
Khử khuẩn nhà sau lũ bằng gì?
Ngành y tế thường hướng dẫn dùng hoá chất chứa clo như Cloramin B hoặc nước Javel, pha đúng tỉ lệ theo nhãn hoặc theo cán bộ y tế. Phải rửa sạch bùn trước, thông gió khi làm và không trộn với chất tẩy có axit hay amoniac.
Thực phẩm bị ngập nước lũ có dùng được không?
Thực phẩm tươi, gạo và đồ khô trong bao bì không kín đã ngấm nước lũ thì nên bỏ. Đồ hộp kín, không phồng, không rỉ có thể giữ lại sau khi rửa và khử khuẩn vỏ hộp.
Nệm bị ngâm nước lũ có giữ lại được không?
Phần lớn trường hợp nên bỏ, vì nệm và đồ bọc vải hút nước bẩn sâu bên trong, rất khó làm khô và sạch hoàn toàn, dễ thành ổ nấm mốc.
Vì sao không được chạy máy phát điện trong nhà sau lũ?
Máy phát điện và bếp than thải khí CO không màu không mùi, có thể gây ngộ độc và tử vong trong không gian kín. Máy phát phải đặt ngoài trời, xa cửa sổ và cửa ra vào.
