Lau dọn bàn thờ ngày cuối năm: cách làm đúng cho từng loại đồ thờ

Lau dọn bàn thờ cuối năm (nhiều nơi gọi là bao sái) là việc lau sạch bụi, muội hương trên bàn thờ và đồ thờ, rút bớt chân hương trong bát hương, thay nước, thay hoa để chuẩn bị đón Tết. Theo tục nhiều nơi, việc này làm quanh ngày 23 tháng Chạp, nhưng ngày giờ, người được làm và cách làm khác nhau theo vùng và theo từng gia đình. Bài này tập trung vào phần làm sạch cho đúng với từng chất liệu, an toàn khi trèo cao, và cách làm để người lớn trong nhà yên tâm.

Bao sái là gì và vì sao nhà nào cũng coi trọng

Với nhiều gia đình Việt, bàn thờ là chỗ trang trọng nhất trong nhà. Cả năm hương khói, bụi và muội bám lên tượng, bát hương, mâm bồng, khung ảnh. Cuối năm lau dọn vừa là làm sạch, vừa là một nghi thức để khép lại năm cũ. Vì mang ý nghĩa tâm linh, mỗi nhà có lệ riêng: có nhà để người con trưởng làm, có nhà cả nhà cùng làm, có nhà nhờ người lớn tuổi trong họ. Bài này không phán cách nào đúng sai về tâm linh; nhà mình theo nếp nào thì giữ nếp đó.

Một điều chung mà hầu hết các nhà đều lưu ý: làm với thái độ cẩn trọng, gọn gàng, không vội vàng, không để đồ thờ rơi vỡ.

Chọn ngày và chuẩn bị trước

Theo tục nhiều nơi, gia đình làm lễ cúng ông Công ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp, và lau dọn bàn thờ trước hoặc sau lễ này. Một số nơi làm vào khoảng 24–27 tháng Chạp. Có gia đình thắp nén hương xin phép trước khi bắt đầu, có gia đình không. Nên hỏi ông bà, cha mẹ — đây cũng là dịp để con cháu biết nếp nhà.

Đồ cần chuẩn bị:

• Vài chiếc khăn mềm, sạch, chỉ dùng cho bàn thờ: khăn cotton hoặc khăn sợi mịn, không dùng khăn đã lau bếp.
• Chậu nước ấm sạch. Theo tục nhiều nơi, người ta dùng nước có ngâm gừng, rượu trắng pha loãng, nước lá bưởi hoặc nước ngũ vị hương để lau — vừa thơm, vừa theo ý nghĩa thanh tẩy. Nước sạch thông thường vẫn làm sạch tốt.
• Chổi lông mềm hoặc cọ quét bụi nhỏ cho chỗ chạm khắc.
• Khay hoặc mâm lót khăn để đặt đồ thờ khi gỡ xuống.
• Thang chữ A chắc chắn nếu bàn thờ treo cao. Không dùng ghế nhựa, ghế xoay.
• Găng tay mỏng nếu da tay nhạy cảm với tro hương.

Các bước lau dọn bàn thờ

1. Rửa tay, dọn quanh khu vực bàn thờ. Dẹp đồ để quanh chân bàn thờ cho rộng chỗ thao tác, trải khăn hoặc báo dưới sàn để hứng tro.
2. Gỡ đồ thờ xuống theo thứ tự, nhớ vị trí. Chụp một tấm ảnh bàn thờ trước khi gỡ là cách đơn giản nhất để xếp lại đúng chỗ. Đồ nặng, đồ dễ vỡ chuyển từng món, hai tay.
3. Quét bụi khô trước. Dùng chổi lông quét bụi trên mặt bàn, khung, hoành phi, câu đối, chạm khắc. Bụi khô mà lau ướt ngay sẽ thành vệt bám vào kẽ gỗ.
4. Lau từng loại đồ theo chất liệu (xem bảng phía dưới).
5. Lau mặt bàn thờ, để khô. Vắt khăn thật ráo, lau theo thớ gỗ, lau lại bằng khăn khô.
6. Xếp lại đồ thờ theo ảnh đã chụp hoặc theo hướng dẫn của người lớn trong nhà.
7. Thay nước, thay hoa, bày lại. Nhiều nhà thắp hương sau khi đã bày xong.

Lau từng loại đồ thờ: theo chất liệu

Một nguyên tắc chung: đồ thờ không phải chỗ để thử chất tẩy mạnh. Vết muội bám lâu năm chỉ cần lau nhiều lần bằng khăn ẩm; chỗ thật sự khó, thà để lại một chút còn hơn làm hỏng lớp sơn, lớp vàng đã mấy chục năm.

Bát hương: phần nhiều nhà cẩn trọng nhất

Bát hương là đồ thờ được coi trọng nhất trên bàn thờ. Cách xử lý mỗi nhà một khác, và nhiều gia đình có kiêng kỵ riêng — chẳng hạn không xê dịch bát hương, hoặc chỉ người nhất định trong nhà được động vào. Những việc thường làm theo tục nhiều nơi:

• Rút bớt chân hương. Chân hương cắm cả năm làm bát hương chật. Nhiều nhà rút bớt, để lại một số chân theo lệ nhà mình (có nơi để số lẻ). Chân hương rút ra thường được đốt đi, hoá vàng cùng, hoặc thả xuống dòng nước sạch tuỳ nơi, không vứt vào thùng rác.
• Lau bên ngoài bát hương. Nhiều nhà chỉ lau mặt ngoài, không đổ tro, không di chuyển bát hương ra khỏi vị trí. Nếu nhà mình có lệ khác, làm theo người lớn.
• Không dùng tay không bới tro. Tro hương mịn, dễ bay và có thể làm khô da tay; nếu cần sửa lại mặt tro cho phẳng, dùng que hoặc thìa nhỏ.

Nếu không chắc, cứ hỏi người lớn tuổi trong họ hoặc nhà chùa nơi gia đình hay lui tới. Đây là phần mà phong tục quan trọng hơn kỹ thuật lau chùi.

An toàn khi lau bàn thờ treo cao

Nhiều căn hộ và nhà phố đặt bàn thờ treo trên cao để tiết kiệm diện tích. Tai nạn ngã khi đứng ghế lau bàn thờ cuối năm không hiếm, nhất là khi người làm là ông bà.

• Dùng thang chữ A có khoá chốt mở, đặt trên sàn khô và phẳng. Không đứng lên bậc trên cùng.
• Không chuyển đồ nặng một tay khi đang đứng trên thang. Một người đứng thang, một người đứng dưới đỡ và nhận đồ.
• Người lớn tuổi, người hay chóng mặt, người đang mang thai không nên trèo cao; những người này có thể làm phần lau đồ thờ ở bàn dưới.
• Rút phích đèn thờ điện, đèn led trang trí trước khi lau; không lau ổ cắm bằng khăn ướt.
• Nến, đèn dầu đặt xa rèm, xa giấy, xa hoa khô. Thắp hương xong không để nhà không người.

Sau khi lau: bày lại và giữ sạch đến hết Tết

Khi xếp lại đồ thờ, đặt đồ chắc chắn, không chồng đồ lên mép bàn. Hoa tươi nên thay nước thường xuyên, cắt chéo cuống, bỏ lá ngập nước để nước không bốc mùi. Mâm ngũ quả nên đặt trên đĩa có viền để nước từ quả không chảy xuống mặt gỗ. Mỗi lần thắp hương xong, nhìn qua một lượt xem tàn hương có rơi ra ngoài bát không.

Sau Tết, nhiều nhà lau lại một lần nhẹ khi hạ nêu, dọn mâm ngũ quả. Lúc này đồ thờ đã sạch từ cuối năm nên chỉ cần quét bụi và lau mặt bàn.

Gợi ý cho gia đình trẻ và người ở xa quê

Nhiều vợ chồng trẻ lập bàn thờ riêng trong căn hộ và chưa từng tự làm bao sái. Vài gợi ý:

• Gọi điện hỏi ông bà, bố mẹ hai bên về nếp nhà mình trước khi làm. Đôi khi nếp nhà nội và nhà ngoại khác nhau; vợ chồng thống nhất trước để không ai thấy bị phật ý.
• Nếu ở chung với ông bà, mời ông bà chỉ dẫn, con cháu làm phần trèo cao và khuân vác.
• Cho trẻ cùng làm phần nhẹ như lau chén nước, xếp hoa, đồng thời kể cho trẻ nghe về ông bà, tổ tiên trên bàn thờ. Đó là cách giữ nếp nhà nhẹ nhàng nhất.