Một ngày không màn hình cho cả nhà là chọn một ngày cuối tuần, báo trước cho mọi người, cất ti vi, máy tính bảng, điện thoại giải trí từ sáng tới tối, và lấp ngày đó bằng những việc làm bằng tay, ra ngoài trời, làm cùng nhau: đi chợ, đạp xe, nấu một bữa chung, sửa một món đồ hỏng, chơi cờ, đọc sách, kể chuyện. Ngày đầu tiên luôn có lúc ai đó kêu chán. Chán không phải dấu hiệu thất bại; thường đó là lúc trẻ bắt đầu tự nghĩ ra việc để làm.
Vì sao thử một ngày, không phải cấm hẳn
Màn hình là một phần của đời sống: người lớn làm việc, trẻ học bài, ông bà gọi video cho cháu ở xa. Cấm hẳn vừa không thực tế vừa khiến màn hình thành "trái cấm". Một ngày không màn hình có mục đích khác: cho cả nhà thấy một ngày trôi qua thế nào khi không có thứ lấp đầy mọi khoảng trống, và nhận ra mình nhớ màn hình vào lúc nào nhất.
Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ dưới 2 tuổi không ngồi xem màn hình và trẻ 2–4 tuổi không quá một giờ mỗi ngày. Với trẻ lớn hơn và người lớn, không có con số chung cho mọi nhà, nhưng nhiều chuyên gia nhi khoa khuyên cân đối thời gian màn hình với ngủ, vận động, và thời gian bên gia đình. Một ngày "nghỉ" là cách cụ thể để nhìn lại sự cân đối ấy.
Chuẩn bị từ trước: báo trước và thống nhất ngoại lệ
- Báo trước vài ngày: để trẻ không thấy bị tước đoạt bất ngờ, và để người lớn sắp xếp công việc.
- Thống nhất ngoại lệ: nghe gọi điện, nhắn tin việc gấp, bản đồ khi đi đường xa, gọi video cho ông bà. Ghi rõ để không ai cãi nhau giữa chừng.
- Chọn ngày không có việc gì phải dùng máy: không phải ngày con có bài tập trực tuyến, không phải ngày người lớn trực ca.
- Cất màn hình vào một chỗ: một hộp hoặc ngăn kéo, tối hôm trước cả nhà cùng bỏ vào. Có chỗ cất rõ ràng thì ít bị "lỡ tay".
- Chuẩn bị đồ dùng: sách, giấy vẽ, bút màu, bộ cờ, bóng, dây nhảy, nguyên liệu cho bữa ăn, dụng cụ sửa chữa đơn giản.
Điều quan trọng nhất: người lớn cũng tham gia. Một ngày không màn hình mà bố mẹ vẫn lướt điện thoại trong góc thì với trẻ đó là một ngày bị phạt, không phải một ngày cả nhà.
Khung một ngày gợi ý
| Thời gian | Hoạt động | Ai dẫn |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Ăn sáng cùng nhau, đi bộ hoặc đạp xe ra công viên | Bố hoặc mẹ |
| Giữa buổi sáng | Đi chợ cùng nhau, mỗi người chọn một món cho bữa trưa | Trẻ lớn cầm danh sách |
| Trưa | Nấu bữa trưa chung, mỗi người một việc: nhặt rau, rửa, bày bàn | Người hay nấu chỉ việc |
| Đầu giờ chiều | Nghỉ trưa, đọc sách, nằm nghe kể chuyện | Ông bà hoặc ai thích kể |
| Chiều | Làm một việc tay chân: sửa đồ, trồng cây, dọn một góc nhà, làm đồ thủ công | Người khéo tay nhất nhà |
| Chiều muộn | Ra ngoài: chơi bóng, nhảy dây, thả diều, đi dạo | Trẻ chọn |
| Tối | Ăn tối, chơi cờ, xem lại ảnh in cũ, kể chuyện ngày xưa | Cả nhà |
Không cần kín lịch. Những khoảng trống không có kế hoạch cũng là một phần của ngày không màn hình.
Những hoạt động không cần màn hình
Trong nhà
- Cờ tướng, cờ vua, cờ cá ngựa, ô ăn quan vẽ bằng phấn trên sàn hay dùng sỏi.
- Xếp hình, ghép tranh nhiều mảnh, cả nhà cùng làm một bức trong ngày.
- Vẽ, nặn đất, gấp giấy, làm thiệp cho ông bà.
- Đố vui, câu đố dân gian, đồng dao, câu đối đơn giản.
- Xem album ảnh in cũ, nhờ bố mẹ, ông bà kể chuyện từng tấm.
- Sửa đồ hỏng: khâu lại cúc áo, dán đế giày, thay bóng đèn, siết ốc ghế lỏng. Trẻ học được nhiều từ một buổi sửa đồ cùng người lớn.
Ngoài trời
- Đạp xe, đi bộ quanh khu phố, tìm những con đường chưa đi bao giờ.
- Nhảy dây, đá cầu, chơi bóng ở sân chung.
- Thả diều nơi bãi trống, xa đường dây điện.
- Ngắm mây, ngắm sao buổi tối, quan sát chim, côn trùng trong công viên.
- Trồng một chậu cây, chăm vườn rau sân thượng.
Khi ai đó kêu chán
"Chán quá" là câu sẽ xuất hiện, nhất là ngày đầu. Đừng vội lấp chỗ trống bằng một hoạt động khác. Nhiều nhà giáo dục cho rằng những lúc buồn chán ngắn là lúc trẻ tập tự nghĩ ra việc cho mình. Có thể đáp: "Ừ, chán thật. Con thử nghĩ xem muốn làm gì, cần gì thì bố mẹ giúp."
Một mẹo nhiều nhà dùng: trước ngày không màn hình, cả nhà cùng viết một "hũ ý tưởng" gồm những việc muốn làm. Ai chán thì rút một tờ. Ý tưởng do chính trẻ viết ra thì trẻ chịu làm hơn.
Người lớn cũng sẽ thấy bứt rứt, tay cứ muốn với điện thoại. Nhận ra điều đó cũng là một kết quả của ngày hôm ấy.
Kết hợp với việc nhà
Một ngày không màn hình là dịp tự nhiên để làm những việc nhà hay bị trì hoãn vì "không có thời gian": dọn tủ sách, lọc quần áo chật của con, sắp lại tủ giày, lau quạt, sửa cái vòi rỉ. Làm cùng nhau, có nhạc từ đài hoặc máy phát nhạc không màn hình, xen giữa các hoạt động vui, thì việc nhà thành một phần của ngày chứ không phải nghĩa vụ.
Cũng đừng biến cả ngày thành buổi tổng vệ sinh. Một hai việc là đủ; phần còn lại để nghỉ ngơi và chơi.
Sau ngày không màn hình: nói chuyện
Tối hôm đó, trước giờ ngủ, mỗi người trả lời ba câu:
- Hôm nay thích nhất lúc nào?
- Lúc nào nhớ màn hình nhất?
- Lần sau muốn làm thêm gì?
Câu thứ hai thường cho bố mẹ thông tin quý: con nhớ màn hình lúc buồn chán, lúc mệt, hay lúc muốn nói chuyện với bạn. Từ đó có thể bàn lại giờ giấc dùng màn hình ngày thường cho hợp lý hơn.
Không cần làm mỗi tuần. Một lần mỗi tháng, hoặc một nửa ngày mỗi tuần, đã đủ thành nếp.
Theo tuổi của con
Với trẻ dưới 6 tuổi, một ngày không màn hình thường dễ hơn người lớn nghĩ, miễn là có người chơi cùng. Trẻ tiểu học sẽ hỏi nhiều, nhưng thường cuốn vào việc tay chân rất nhanh. Khó nhất là tuổi teen, vì điện thoại là nơi con giữ liên lạc với bạn bè. Với con lớn, có thể thoả thuận nửa ngày thay vì cả ngày, cho con báo trước với bạn rằng hôm nay mình "nghỉ máy", và để con chọn một hoạt động trong ngày. Bắt con lớn nghỉ màn hình trong khi không cho con tiếng nói thì dễ thành chuyện giận dỗi.
Góc nhìn hôm nay
Chọn một ngày cuối tuần trong tháng này, báo trước cho cả nhà, cùng nhau viết hũ ý tưởng và chuẩn bị đồ dùng. Tối hôm trước cất máy vào hộp. Ngày hôm đó, người lớn bắt đầu bằng việc không chạm vào điện thoại khi thức dậy. Tối, ngồi lại và hỏi ba câu.
Câu hỏi thường gặp
Một ngày không màn hình nên làm gì?
Ra ngoài trời như đạp xe, đi bộ, chơi bóng; làm việc tay chân như nấu bữa chung, sửa đồ, trồng cây; và các hoạt động trong nhà như cờ, xếp hình, vẽ, đọc sách, xem ảnh cũ và kể chuyện.
Có nên cấm hẳn trẻ dùng điện thoại?
Cấm hẳn thường không thực tế và dễ khiến màn hình thành thứ trẻ càng muốn. Cách hiệu quả hơn là có quy ước giờ dùng rõ ràng và thỉnh thoảng có những ngày hoặc nửa ngày cả nhà cùng nghỉ màn hình.
Trẻ kêu chán khi không có điện thoại thì làm sao?
Chấp nhận rằng chán là bình thường và đừng vội lấp chỗ trống. Gợi ý con tự nghĩ việc để làm, hoặc rút một ý trong "hũ ý tưởng" mà cả nhà đã viết từ trước.
Bao lâu nên có một ngày không màn hình?
Không có quy định chung. Nhiều gia đình chọn một ngày mỗi tháng hoặc nửa ngày mỗi tuần. Quan trọng là đều đặn và người lớn cùng tham gia.
WHO khuyến nghị trẻ dùng màn hình bao lâu?
Hướng dẫn năm 2019 của WHO khuyên trẻ dưới 2 tuổi không ngồi xem màn hình, trẻ 2–4 tuổi không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Với trẻ lớn hơn, nên cân đối màn hình với ngủ, vận động và thời gian gia đình.
