Đốt than tổ ong, than củi hay bếp than trong phòng kín sinh ra khí CO (cacbon monoxit) — một loại khí không màu, không mùi, có thể làm người ngủ say không tỉnh dậy được. Quy tắc an toàn là không bao giờ đốt than để sưởi trong phòng ngủ đóng cửa, không mang bếp than vào nhà kín, chỉ đun than ở nơi thoáng gió có cửa mở, và không chạy máy phát điện trong nhà. Khi nhiều người trong nhà cùng đau đầu, chóng mặt, buồn nôn lúc đang có bếp than, phải mở cửa, đưa mọi người ra ngoài và gọi cấp cứu 115.
Khí CO là gì và vì sao nguy hiểm
Khi than cháy trong điều kiện thiếu không khí — bếp than ủ, phòng đóng kín — quá trình cháy không hoàn toàn sinh ra khí CO. Khí này:
- Không màu, không mùi, không gây cay mắt. Mùi hắc mà người ta ngửi thấy khi nhóm than tổ ong là từ các khí khác; khi bếp đã cháy đều, mùi giảm nhưng CO vẫn có thể sinh ra.
- Gắn vào hồng cầu mạnh hơn oxy rất nhiều lần, chiếm chỗ của oxy, khiến não, tim và cơ thể thiếu oxy dù người bị ngộ độc vẫn đang thở bình thường.
- Tác động âm thầm khi ngủ. Người ngủ không cảm thấy dấu hiệu đầu tiên; khi tỉnh dậy có thể đã quá yếu để tự ra ngoài.
Người sống sót sau ngộ độc nặng có thể để lại di chứng về trí nhớ, thần kinh. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người già, người có bệnh tim phổi bị ảnh hưởng nặng hơn.
Những tình huống hay gặp ở Việt Nam
| Tình huống | Vì sao nguy hiểm |
|---|---|
| Đốt than sưởi trong phòng ngủ mùa rét, nhất là ở miền Bắc và vùng núi | Đóng kín cửa cho ấm là đúng điều kiện để CO tích tụ cả đêm |
| Sản phụ "nằm than" sau sinh theo tục cũ ở một số nơi | Mẹ và trẻ sơ sinh ở trong phòng kín với bếp than nhiều ngày; trẻ sơ sinh rất nhạy với thiếu oxy |
| Đun bếp than tổ ong trong bếp nhỏ đóng cửa, nhất là khi ủ than qua đêm | Bếp ủ cháy âm ỉ, thiếu khí, sinh CO; khí lan sang phòng ngủ kế bên |
| Nướng than trong phòng kín, phòng điều hoà | Phòng điều hoà đóng kín, không có gió vào |
| Chạy máy phát điện trong nhà, gầm cầu thang, nhà xe khi mất điện | Động cơ xăng dầu thải nhiều CO; hay xảy ra sau bão lũ |
| Nổ máy xe trong nhà xe đóng cửa | Khí thải tích tụ, lan vào nhà |
Về tục nằm than sau sinh: nhiều gia đình vẫn coi trọng việc giữ ấm cho mẹ và bé. Có thể giữ ý nghĩa đó bằng cách an toàn hơn — đóng bớt cửa chống gió lùa, dùng chăn, quần áo ấm, máy sưởi điện không đốt nhiên liệu đặt đúng hướng dẫn — thay vì đốt than trong phòng kín. Nên hỏi bác sĩ sản, nhi về cách giữ ấm phù hợp.
Dấu hiệu ngộ độc CO
- Nhẹ: đau đầu (thường âm ỉ, nặng dần), chóng mặt, mệt, buồn nôn — dễ nhầm với cảm cúm, say nắng, ăn phải đồ không hợp.
- Nặng hơn: nôn, lú lẫn, nhìn mờ, yếu tay chân, đi không vững, khó thở, đau ngực.
- Rất nặng: co giật, hôn mê, ngừng thở.
Những điểm gợi ý là do CO chứ không phải bệnh khác:
- Nhiều người trong nhà, cả vật nuôi, cùng có triệu chứng một lúc.
- Triệu chứng xuất hiện khi ở trong nhà có bếp than, máy phát, và đỡ đi khi ra ngoài trời.
- Triệu chứng nặng nhất vào buổi sáng sau một đêm đóng cửa kín.
Khi nghi ngộ độc CO: làm ngay
- Mở toang cửa sổ, cửa ra vào ngay khi vào phòng.
- Đưa tất cả mọi người ra chỗ thoáng, ưu tiên người bất tỉnh, trẻ nhỏ, người già. Người cứu không nên ở lâu trong phòng; nếu phòng kín và khí đã tích tụ nhiều, cố gắng mở cửa từ ngoài trước.
- Tắt nguồn gây khí nếu làm được an toàn: đưa bếp than ra ngoài, tắt máy phát.
- Gọi cấp cứu 115, nói rõ nghi ngộ độc khí than. Ngay cả khi người bị đã tỉnh lại và thấy đỡ, vẫn cần được nhân viên y tế đánh giá vì ngộ độc CO có thể gây hậu quả muộn.
- Người bất tỉnh nhưng còn thở: đặt nằm nghiêng an toàn, theo dõi nhịp thở. Ngừng thở: nếu đã được học sơ cứu, tiến hành ép tim, thổi ngạt trong lúc chờ cấp cứu.
- Không quay lại phòng cho đến khi đã thông gió hoàn toàn và nguồn khí đã được đưa ra ngoài.
Ở bệnh viện, ngộ độc CO được điều trị bằng oxy; trường hợp nặng có thể cần các biện pháp chuyên sâu hơn. Đây là lý do không nên tự chữa ở nhà.
Dùng bếp than an toàn nếu vẫn phải dùng
Nhiều gia đình vẫn dùng bếp than tổ ong để nấu nồi lớn, đun nước, nấu cám, hoặc vì quen tay. Nếu vẫn dùng:
- Đặt bếp ngoài trời hoặc ở nơi thoáng gió, có cửa mở hai phía để gió lưu thông. Hiên nhà, sân sau, chỗ có mái che nhưng không có tường kín bốn phía.
- Không ủ bếp than qua đêm trong nhà. Nếu cần giữ lửa, đặt bếp ở ngoài.
- Không đặt bếp than gần phòng ngủ, gầm cầu thang, nhà vệ sinh kín.
- Nhóm than ở ngoài trời, chờ cháy đều mới mang vào chỗ nấu nếu chỗ nấu đủ thoáng.
- Xa vật dễ cháy: rèm, giấy, củi khô, can xăng dầu.
- Trẻ em không được tự nhóm, trông bếp than.
- Tro than, xỉ than: để nguội hẳn trong xô kim loại rồi mới đổ, tránh cháy âm ỉ trong thùng rác.
Nói chuyện với ông bà, người thân ở quê
Thói quen sưởi than, ủ bếp qua đêm thường gắn với người lớn tuổi đã quen cách làm này nhiều năm, "trước giờ có sao đâu". Tranh cãi gay gắt ít khi thay đổi được thói quen. Cách nhẹ nhàng hơn là kể lại những tai nạn thật trên báo địa phương, giải thích rằng khí độc không có mùi nên không thể "ngửi thấy để biết", và cùng ông bà tìm cách giữ ấm khác: thêm chăn, đệm, máy sưởi điện, bịt chỗ gió lùa. Mùa rét đầu tiên con cháu về quê có thể cùng ông bà dời bếp than ra hiên, sắp lại chỗ nấu cho thoáng.
Giữ ấm mùa rét mà không cần đốt than trong phòng
- Bịt khe cửa, ô thoáng đang lùa gió trực tiếp vào giường, nhưng không bịt kín hoàn toàn mọi lỗ thông khí của căn phòng.
- Mặc nhiều lớp, đội mũ, đi tất khi ngủ; dùng chăn dày, đệm lót ấm.
- Túi chườm nóng đúng hướng dẫn, không đặt sát da trẻ nhỏ.
- Máy sưởi điện, điều hoà hai chiều: đặt xa chăn màn, rèm; tắt khi không có người; người già, trẻ nhỏ cần được để ý kẻo khô da, mất nước.
- Thiết bị báo khí CO lắp gần phòng ngủ là một lớp bảo vệ thêm cho những nhà vẫn dùng than, củi, máy phát.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đốt than trong phòng kín lại gây chết người?
Than cháy thiếu không khí sinh khí CO không màu, không mùi. Khí này gắn vào hồng cầu mạnh hơn oxy rất nhiều lần, khiến cơ thể thiếu oxy ngay cả khi vẫn thở, và người đang ngủ thường không nhận ra để thoát ra ngoài.
Dấu hiệu ngộ độc khí than là gì?
Thường là đau đầu, chóng mặt, mệt, buồn nôn, nặng hơn thì nôn, lú lẫn, yếu tay chân, khó thở, có thể hôn mê. Nhiều người trong nhà cùng bị lúc có bếp than và đỡ khi ra ngoài là dấu hiệu gợi ý mạnh.
Ngộ độc khí than phải sơ cứu thế nào?
Mở toang cửa, đưa mọi người ra chỗ thoáng, đưa nguồn khí ra ngoài nếu làm được an toàn và gọi 115. Người bất tỉnh còn thở thì đặt nằm nghiêng; ngừng thở thì ép tim, thổi ngạt nếu đã được học, trong lúc chờ cấp cứu.
Mở hé cửa sổ khi sưởi than có an toàn không?
Không đảm bảo. Khe hở nhỏ có thể không đủ thông gió, nhất là khi ngủ cả đêm. Cách an toàn là không đốt than để sưởi trong phòng ngủ, chỉ đun than ở nơi thoáng gió.
Có nên chạy máy phát điện trong nhà khi mất điện?
Không. Máy phát điện thải nhiều khí CO và phải đặt ngoài trời, xa cửa sổ và cửa ra vào. Tai nạn ngộ độc từ máy phát hay xảy ra sau bão lũ khi mất điện kéo dài.
