Đi chợ theo tuần và lên thực đơn để bớt lãng phí đồ ăn trong nhà

Đi chợ theo tuần để bớt lãng phí cần bốn bước: kiểm tủ lạnh và tủ khô trước, lên khung thực đơn cho cả tuần, viết danh sách mua theo khu vực chợ, rồi về nhà sơ chế và chia phần ngay. Không cần lên thực đơn chi tiết từng món; một khung đơn giản kiểu "hai bữa cá, ba bữa thịt, một bữa ăn đồ còn lại" là đủ để mua vừa, nấu vừa và ít phải đổ bỏ.

Vì sao đồ ăn trong nhà hay bị bỏ phí

Các báo cáo về lãng phí thực phẩm của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) nhiều năm liền cho thấy hộ gia đình là khâu bỏ đi nhiều thực phẩm nhất, nhiều hơn cả nhà hàng hay cửa hàng bán lẻ. Nhìn vào bếp nhà mình thì dễ hiểu vì sao:

• Đi chợ khi đói, khi mệt, mua theo cảm hứng.
• Mua trùng thứ đã có vì không nhớ trong tủ còn gì.
• Mua nhiều cho rẻ, rồi không kịp dùng.
• Kế hoạch bị phá giữa tuần: ăn ngoài, có cỗ, con ốm, về muộn.
• Rau, đồ chín nằm khuất sau tủ, bị quên đến hỏng.
• Nấu quá nhiều, đồ thừa không ai muốn ăn lại.

Hầu hết nguyên nhân là chuyện tổ chức, không phải chuyện khéo tay. Đi chợ theo tuần có kế hoạch giải quyết được phần lớn.

Bước 1: kiểm kho trước khi viết danh sách

Mười phút trước khi đi chợ là mười phút đáng giá nhất. Mở tủ lạnh, ngăn đá, tủ đồ khô, ghi nhanh:

• Những gì phải dùng trong vài ngày tới (rau còn, thịt đã rã, đồ chín).
• Những gì còn nhiều trong ngăn đá, có thể làm nền cho vài bữa.
• Gia vị, đồ khô sắp hết: dầu ăn, nước mắm, gạo, trứng.

Một tờ giấy dán trên cửa tủ lạnh, hoặc ghi chú chung trên điện thoại cả nhà cùng xem, giúp ai dùng hết thứ gì thì ghi luôn. Đến cuối tuần, danh sách đã có sẵn một nửa.

Bước 2: lên khung thực đơn, không cần thực đơn chi tiết

Thực đơn chi tiết bảy ngày, hai bữa mỗi ngày nghe hay nhưng ít nhà giữ được, vì cuộc sống không theo kế hoạch. Cách bền hơn là lên khung:

Bảng này chỉ là ví dụ để thấy cách nghĩ: mỗi ngày một nhóm (cá, thịt, trứng đậu, đồ còn lại) thay vì một món cố định. Món cụ thể quyết định trong ngày tuỳ hứng và tuỳ thời gian. Đồ dễ hỏng (cá, rau lá) xếp đầu tuần; đồ để được lâu (củ, trứng, đồ đông lạnh) xếp cuối tuần.

Ngày "ăn tủ lạnh"

Dành sẵn một bữa trong tuần cho việc ăn hết đồ còn lại là thói quen giảm lãng phí rõ rệt nhất. Không phải nấu mới, không phải đi chợ, chỉ hâm lại, trộn lại, ghép lại. Nhiều gia đình đặt ngày này trước ngày đi chợ, để tủ lạnh trống chỗ đón đồ mới.

Cả nhà cùng góp ý

Lên khung thực đơn là dịp hỏi ý cả nhà: ông bà thích gì, con muốn bữa nào, ai về muộn ngày nào. Năm phút trong bữa cơm tối chủ nhật là đủ. Mỗi người được chọn một bữa trong tuần thì bớt hẳn chuyện "nấu gì cũng chê".

Bước 3: danh sách mua theo khu vực

Viết danh sách theo nhóm, khớp với đường đi trong chợ hoặc siêu thị quen:

1. Đồ khô, gia vị, gạo
2. Rau, củ, quả
3. Đậu phụ, trứng, đồ tươi đóng gói
4. Thịt
5. Cá, hải sản (mua sau cùng để ít thời gian ngoài lạnh nhất)

Ghi số lượng bên cạnh mỗi món, dựa trên khung thực đơn: hai bữa cá cho bốn người thì cần bao nhiêu, rau cho mấy ngày. Lần đầu có thể ước sai, vài tuần sau sẽ quen tay.

Vài nguyên tắc nhỏ khi mua:

• Không đi chợ khi đang đói.
• Mua nhiều cho rẻ chỉ khi chắc chắn dùng hết hoặc cấp đông được.
• Mang theo túi giữ lạnh nếu đường về xa, trời nóng.
• Mua rau lá vừa đủ cho ba bốn ngày đầu; mua thêm rau giữa tuần nếu cần, thay vì trữ cả tuần.

Bước 4: về nhà sơ chế và chia phần ngay

Đây là bước nhiều nhà bỏ qua vì mệt, và cũng là bước quyết định đồ có bị hỏng hay không.

• Thịt cá: rửa sơ (nếu nhà có thói quen rửa), thấm khô, chia phần vừa một bữa vào túi hoặc hộp, ghi ngày. Phần dùng trong một hai ngày tới để ngăn mát dưới cùng; còn lại cấp đông ngay.
• Rau lá: nhặt bỏ lá úng, không rửa nếu chưa dùng ngay, gói giấy thấm cho vào hộp hoặc túi có lỗ thoáng, để ngăn kéo rau.
• Củ quả: loại nào hợp nhiệt độ phòng thì để giỏ thoáng (khoai, hành tím, tỏi, bí); loại cần lạnh thì vào ngăn kéo.
• Đồ khô: xếp đồ mới ra sau đồ cũ.

Hai người cùng làm thì chỉ mất khoảng hai mươi đến ba mươi phút. Trẻ lớn có thể phụ nhặt rau, xếp đồ khô, dán nhãn ngày.

Khi sơ chế, nhớ chìa khoá "tách riêng sống và chín" của Tổ chức Y tế Thế giới: thớt, dao, tay sau khi chạm thịt cá sống phải rửa trước khi chạm rau ăn sống.

Khi kế hoạch bị phá giữa tuần

Kế hoạch tốt là kế hoạch có chỗ cho sự cố. Vài cách xử lý:

• Đột xuất ăn ngoài: chuyển phần thịt cá đã rã đông sang hôm sau (nếu còn trong khoảng một hai ngày) hoặc nấu chín rồi cất.
• Có khách: lấy từ ngăn đá, bù rau quả bằng một lượt chợ nhỏ.
• Rau sắp úng: chuyển lên đầu danh sách, nấu canh, xào trong ngày.
• Đồ thừa nhiều: chia hộp nhỏ, ghi ngày, đưa vào hộp "ăn trước" hoặc cấp đông nếu hợp.

Góc nhìn hôm nay: kế hoạch là việc vô hình, nên chia

Trong nhiều gia đình, người nấu chính cũng là người âm thầm lo nghĩ "tuần này ăn gì, nhà còn gì, cần mua gì". Đây là phần việc không ai thấy nhưng tốn sức nhất. Tách việc lên khung thực đơn và kiểm kho ra thành việc chung, mỗi tuần một người phụ trách hoặc làm cùng nhau trong bữa tối chủ nhật, giúp người nấu bớt gánh. Người đi chợ không nhất thiết là người nấu; có danh sách rõ ràng thì ai đi cũng được.

Giảm lãng phí thực phẩm cũng là một cách tiết kiệm và nhẹ gánh rác thải. Để đọc thêm, có thể tìm các báo cáo về lãng phí thực phẩm của UNEP và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), cùng các khuyến cáo bảo quản thực phẩm an toàn của Bộ Y tế.